मग ऐका जें पांडवें । म्हणितलें ब्रह्म म्यां होआवें ।
तें अशेषही देवें । अवधारिलें ।। १४७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा
ओवीचा अर्थ – मग ऐका अर्जुनानें मी ब्रह्म व्हावें असे जें म्हटलें तें श्रीकृष्णांनी सर्व ऐकलें.
श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात “हे अर्जुना, तू जे मी ब्रह्म व्हावं असं म्हणालास, ते सर्व मी पूर्णपणे लक्षपूर्वक ऐकलं आणि ते माझ्या अंतःकरणात ठसवलं.”
ही ओवी भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायातील एक अत्यंत सूक्ष्म आणि गूढ क्षण उलगडते, जिथे अर्जुन आपल्या आत्म्याचं अंतिम स्वरूप – ब्रह्म होण्याची इच्छा व्यक्त करतो आणि श्रीकृष्ण त्या इच्छेला संपूर्ण प्रेमाने, समजूतदारपणाने आणि गंभीरतेने ऐकतात.
१. अर्जुनाची आत्मोन्नतीची आकांक्षा:
“मी ब्रह्म व्हावं” हे वाक्य एका शिष्याच्या अंतःकरणातील सर्वोच्च साधनेची साक्ष देणारं आहे. ही आकांक्षा म्हणजे केवळ धार्मिक बोलणं नाही, तर एक दार्शनिक क्रांती आहे. अर्जुनाला केवळ युद्धाचे शास्त्र समजावून घेण्यात रस नाही, तर आत्मा कोण, मी कोण, ब्रह्माशी माझं नातं काय ? हे समजून घेण्याची आतुरता आहे.
२. ब्रह्म होणं म्हणजे काय?
ब्रह्म म्हणजे पूर्ण, निराकार, निर्गुण, अव्यक्त, सर्वव्यापी चैतन्य. “मी ब्रह्म व्हावं” म्हणजे ‘अहं’ चं लय होऊन संपूर्ण सृष्टीमय मी होणे. व्यक्ती ते परमात्मा होण्याची ही भावना म्हणजेच अद्वैत.
शिष्य जब म्हणतो की मी ब्रह्म व्हावं असं वाटतं, तेव्हा तो त्याच्या कर्तृत्वाच्या नाही तर त्याच्या स्वत्वाच्या उंचीला पोहोचत आहे. तो म्हणतो, “मी आहेच ब्रह्म, फक्त मला ते जाणून घ्यायचं आहे.”
३. श्रीकृष्णाचं उत्तर-अवधारणेचं महत्त्व:
या ओवीत एक अत्यंत प्रेमळ आणि गंभीर क्षण आहे. श्रीकृष्ण काही उत्तर देत नाहीत, आदेश देत नाहीत. ते फक्त म्हणतात, “ते मी पूर्ण लक्षाने ऐकलं आणि अंतःकरणात ठेवलं.”
गुरू जर शिष्याचं अंतःकरण ऐकतो, तर तो त्याला मार्गदर्शन करणारच आहे. पण प्रथम तो समजून घेतो, आणि हाच गुरुत्वाचा खरा गुणधर्म आहे.
“अवधारिलें” — या एका शब्दात कृष्णाचं सहृदय लक्ष, आत्मिक समज, आणि गुरू-शिष्य संबंधातली गूढ समजूत समाविष्ट आहे.
४. गुरू-शिष्य नात्यातील निसर्ग:
श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांचं नातं हे केवळ भाषण देणं आणि ऐकणं असं नाही. इथे एक अत्यंत सूक्ष्म, भावनिक आणि आध्यात्मिक संवाद आहे. शिष्य बोलतो — “माझं अंतिम ध्येय ब्रह्म होणं आहे,” आणि गुरू ते फक्त ऐकत नाही, तर अंतःकरणात “अवधारित” करतो.
गुरू जर केवळ ज्ञान देणारा असेल, तर नातं शुष्क होतं. पण श्रीकृष्णसारखा गुरू तो आहे, जो शिष्याच्या आत्मयात्रेला स्वतःची याचना समजतो.
५. ‘मी ब्रह्म व्हावं’ — ही भावना सार्वत्रिक आहे:
ही ओवी प्रत्येक जिज्ञासू साधकाच्या अंतःकरणात दाटून आलेली एक भावना उलगडते. आजच्या काळातही जो कोणी “मी कोण आहे?” या प्रश्नाचं उत्तर शोधतो, तो याच वाटेवर आहे.
“मी ब्रह्म व्हावं” — हे वाक्य कोणत्याही धर्म, पंथ, जात-पात, लिंगापलीकडील आहे. हे मानवतेच्या चिरंतन आत्मिक ध्यासाचं प्रतीक आहे.
६. अर्जुनाची नम्रता आणि धैर्य:
“मी ब्रह्म व्हावं” असं अर्जुन म्हणतो, पण त्याचं म्हणणं गर्विष्ठ नाही. तो स्वतःचा अभ्यास, समर्पण आणि श्रीकृष्णाच्या कृपेवरच त्याचा विश्वास आहे. त्याची आकांक्षा नम्र आहे आणि श्रद्धेने ओथंबलेली आहे.
७. श्रीकृष्णाचे मौन — मौनातली कृती:
श्रीकृष्ण इथे केवळ “ऐकलं” असं म्हणत नाहीत, ते म्हणतात “अवधारिलं”. म्हणजेच ते अर्जुनाच्या भावनेशी तादात्म्य पावतात. हे श्रवणातून स्मरण आणि मग निदिध्यासनापर्यंत जाणारं चैतन्य आहे. गुरू जर शिष्याचं लक्ष्य लक्षात घेतो, तर त्यासाठी योग्य वेळेस मार्गही दाखवतोच. ही ओवी त्या तयारीची पायरी आहे.
८. योगसाधनेतील सुसंवाद:
संपूर्ण सहावा अध्याय ध्यानयोग या मार्गावर आहे. या ओवीपर्यंत येईपर्यंत श्रीकृष्णाने आत्मसंयम, स्थितप्रज्ञता, अभ्यास आणि वैराग्य यांवर भर दिला आहे.
या सगळ्या गाभ्याचा अंतिम टप्पा ब्रह्म साक्षात्कार अर्जुनाच्या मनात आकार घेत आहे, आणि ती आकांक्षा गुरूंना मांडताना त्याला भीती नाही. कारण श्रीकृष्ण हे सर्वस्वी साक्षी, स्नेही आणि योगमार्गदर्शक आहेत.
९. आध्यात्मिक संवादी संस्कृती:
ही ओवी आपल्याला शिकवते की साधकाने स्वतःच्या अंतःकरणातील सर्वोच्च इच्छा गुरूपुढे ठेवावी आणि गुरूने ती समजून घेतली पाहिजे. आजच्या काळातही, गुरू जर शिष्याचा आत्मस्वरूपाकडे जाणारा प्रवास समजून घेत नसेल, तर आध्यात्मिक शिक्षण फक्त भाषाशास्त्रात अडकतं.
१०. ‘साक्षीभाव’ ही गुरूची प्रथम क्रिया:
श्रीकृष्ण इथे अर्जुनाच्या बोलण्याचा “साक्षी” होतात. याच साक्षीभावाने मग कृती सुरू होते. साक्षीभाव हा गुरूचा प्रथम धर्म आहे कारण त्यातूनच योग्य उपाययोजना निर्माण होते.
११. ओवीचा सामाजिक अर्थ:
या ओवीतून आपल्याला हेही कळतं की प्रत्येक व्यक्तीमध्ये ब्रह्म होण्याची क्षमता आहे — त्याला फक्त योग्य दिशेने चालण्याचं मार्गदर्शन हवं. ही ओवी सामाजिक विषमतेवर एक सणसणीत उत्तर आहे, की ब्रह्मत्व कोणाचं खाजगी स्वातंत्र्य नाही, ते सगळ्यांचं अंतिम ध्येय आहे.
१२. मनुष्य जीवनाचा अंतिम उद्देश:
अर्जुनाचं “मी ब्रह्म व्हावं” हे विधान म्हणजे मनुष्याच्या संपूर्ण जीवनाचा सार आहे. हे शरीर, कर्म, धर्म, जात, लिंग, देश यांच्या पलिकडची ही ओळख आहे. आणि गुरू जर हे ओळखून ‘अवधारित’ करतो, तर हे एक संपूर्ण अध्यात्मिक विश्व तयार करतं.
१३. ओवीतील काव्यसौंदर्य:
ज्ञानेश्वर माउलींनी ही ओवी अत्यंत सहजपणे मांडली आहे. पण त्या सहजतेत एक गहिरं अधिवैज्ञानिक आणि अधिदैविक सत्य आहे. “ऐका”, “म्हणितलें”, “अवधारिलें” — ही क्रियापदे संपूर्ण योगमार्ग, संवाद आणि कृती यांचा संकेत देतात.
निष्कर्ष:
ही ओवी केवळ अर्जुन व श्रीकृष्ण यांच्यातील संवाद नाही. ती प्रत्येक शिष्याच्या अंतःकरणातील पवित्र ध्यास आहे — मी ब्रह्म व्हावं. आणि ती आकांक्षा जेव्हा योग्य गुरूच्या समोर मांडली जाते, तेव्हा ती फक्त ऐकली जात नाही — ती “अवधारित” होते.
ही “अवधारणा” म्हणजेच कृपेची बीजं, आणि या बीजांतूनच जन्मतो — आत्मज्ञानाचा वटवृक्ष.
