‘आजी आणि तिची रानभाजी’ ही सध्याच्या जीवनापासून दूरदूर जाताना दिसत आहे. अनुभवाची गोष्ट सांगून नातवांचे जीवन समृध्द करणारी घरातली आजी, तिचा औषधी गुणकारी बटवा आणि मानवी आरोग्य समृध्द करणारी तिची रानभाजी या नव्या पिढीपासून काळाच्या ओघात हरवत जात आहे. अशा रानभाज्यांची ओळख करुन देणारी ‘आजीची भाजी रानभाजी’ ही महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभाग आणि कृषी तंत्रज्ञान व्यवस्थापन यंत्रणा आत्मा रत्नागिरी यांच्या सौजन्याने जिल्हा माहिती कार्यालयामार्फत सुरु केलेल्या या मालिकेत आज शेवर/शेवळी..
प्रशांत कुसुम आनंदराव सातपुते
जिल्हा माहिती अधिकारी, रत्नागिरी
शेवळ ही भाजी आपल्याला साधारण पावसाळ्याच्या सुरुवातीला बघायला मिळते. जंगलात ही भाजी मिळते. कुठलीही भाजी करण्याआधी ती स्वच्छ धुऊन घ्यावी. भाजीचे टोक कापून टाकावे. देठानंतरच्या शेवटच्या भागावर एक पेर पिवळसर दाण्यासारखा असणारा भाग काढून टाकावा. भाजीवर मक्याच्या कणसासारखे दोन – तीन वेष्टन असतात. राहिलेला निमुळता भाग गोलाकार चिरून घ्यावा. तव्यावर भरपूर तेल घालून भाजून घ्यावी.
भाजून झाल्यावर ती भाजी एका छोट्या कुकरमध्ये टाकून, पाणी घालून सात-आठ शिट्या काढाव्यात कुकर थंड झाल्यावर पाणी काढून भाजी परतायला घ्यावी.कढईत फोडणीसाठी तेल गरम करून, त्यात मोहरी, हिंग, बारीक चिरलेला कांदा घालून परतावे.
कांदा लाल झाला की त्यात हळद घालून, उकडलेली भाजी घालून परतावी. कांदा खोबरे गरम मसाल्याचे वाटण आणि लाल तिखट व थोडे पाणी घालून भाजी शिजवावी. थोड्या वेळाने मीठ, चिंचेचा कोळ आणि काकडांचा काढलेला रस घालून भाजी अजून थोडा वेळ शिजू द्यावी. भाजी थोडी पातळ असावी.
शेवर / शेवळी (शास्त्रीय नाव: Amorphophallus commutatus) ही एक लोकप्रिय रानभाजी असून तिचे पारंपरिक, औषधी आणि पोषणमूल्य फार महत्त्वाचे मानले जाते. ग्रामीण आणि आदिवासी भागात तिचा आहारात समावेश मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.
स्थानिक नावे:
मराठी: शेवर, शेवळी
हिंदी: जंगली सूरन / करकच
इंग्रजी: Wild Elephant Foot Yam
संस्कृत: कन्दमुस्तक
कुल: Araceae (अरम कुल)
वाढ: ही झाडे बहुधा पावसाळ्यात उगम पावतात. हिचा खोड जमिनीत गाडलेला कंद स्वरूपाचा असतो.
पान: मोठे, एकदाच येणारे, शाखायुक्त
फुल: काळसर-पर्पल रंगाचे, उग्र वास असलेले
🌿 औषधी उपयोग (लोकवाङ्मय व आयुर्वेदानुसार):
जंतनाशक म्हणून उपयोग
भूक वाढवणारी आणि पाचन सुधारणारी
सांधेदुखी, अवयव सूज इत्यादींवर कंदाचा उपयोग
काही भागात त्वचारोगांवर कंदाचा लेप वापरला जातो
टीप: कंद उकळूनच खावा. कच्चा किंवा अर्धवट शिजवलेला कंद खातल्यास घशात खवखव, जळजळ होते, कारण त्यात कॅल्शियम ऑक्झलेट क्रिस्टल्स असतात
⚠️ सावधगिरी:
योग्य शिजवलेली शेवळीच खावी.
मुलांना किंवा अतिसंवेदनशील पचनशक्ती असलेल्यांना थोड्या प्रमाणात द्यावी.
अति खाल्ल्यास घशाला खवखव, आतड्यांना त्रास होऊ शकतो.
📸 ओळख कशी करावी?
शेवळीची कळे सुरवातीस टणक आणि लांबट असतात, त्यावर पांढरट ठिपके/वळ दिसतात.
फुल येताना त्याला उग्र वास येतो. फुलांचा रंग गर्द जांभळसर ते तपकिरी असतो.
📚 सांस्कृतिक महत्त्व:
शेवळी ही आदिवासी आणि ग्रामीण भागात ‘वनभोजनाचा अविभाज्य भाग’ आहे. काही भागात वर्षात एकदाच खाल्ली जाणारी “पावसाळ्याची विशिष्ट भाजी” म्हणून याचा मान असतो.
