समाधीचा पहिला झोत…

कल्पना निमे । प्रवृत्ती शमे ।
आंग मन विरमे । सावियाचि ।। २१२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – कल्पना नाहीशी होते, मनाची बाह्य विषयांकडे असणारी धाव थांबते व सहजच शरीर आणि मन शांत होते.

“कल्पना निमे” म्हणजे सर्व कल्पनांची – विशेषतः मनाच्या कळसावर असणाऱ्या, ‘मी’पणाच्या, आणि विषयातील अपेक्षांच्या – समाप्ती होते. “प्रवृत्ती शमे” म्हणजे मनाची बाह्य विषयांकडे धावणारी प्रवृत्ती थांबते, आणि “आंग मन विरमे” – शरीर आणि मन दोन्ही विश्रांतीत जातात, शांत होतात. हे सर्व “सावियाचि” – म्हणजे सहजपणे, सहज भावाने, अनन्य साधनेने होते.

१. योगसाधनेतील अंतिम अवस्था : मनशांतीचा क्षण

ध्यानधारणेच्या दीर्घ आणि कठीण प्रक्रियेनंतर योगी एका टप्प्यावर पोहोचतो जिथे त्याच्या मनातील कल्पना थांबतात. कल्पनांचा नाश होणे म्हणजे “विचारांचा अवसान”, एकप्रकारची वृत्ती निरोधाची अवस्था. ही अवस्था केवळ ध्यानातूनच प्राप्त होते. इथे संत ज्ञानेश्वर सांगतात की ही कल्पना नाहीशी होणं म्हणजे मनाचं अंतिम समाधान, निर्विकल्प अवस्थेचा आरंभ होय.

कल्पनाशक्ती माणसाला निर्माण करत असते. ‘मी’, ‘माझं’, ‘माझं भविष्य’, ‘माझं दुखः’ ही सर्व भ्रामक निर्मिती आहे आणि या कल्पनांतूनच मन सतत विषयांच्या मागे धावते. योगी जेव्हा योगाच्या द्वारे या कल्पनांचा नाश करतो, तेव्हा त्याचं मन प्रवृत्तीशून्य होतं, म्हणजे विषयांत गुंतणं संपतं.

२. ‘प्रवृत्ती शमे’ – प्रवृत्तिमार्गातून निवृत्तीमार्गाकडे

‘प्रवृत्ती’ म्हणजे मनाची बाह्य गोष्टींमध्ये गुंतण्याची, सुख-दु:ख मिळविण्याची, अनुभवण्याची प्रवृत्ती. ही प्रवृत्ती सर्वसामान्य माणसांत फार तीव्र असते. ती त्याला वैषयिक जगात अडकवते. पण योगसाधकाच्या अंतर्मुख प्रवासात ही प्रवृत्ती हळूहळू शमते – मग तीच ‘प्रवृत्तीशम’ अवस्था होते.

गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतात, “यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः” – म्हणजे जसं कासव आपलं सर्व अंग आत घेतं, तसं मन जेंव्हा बाह्य विषयांतून माघार घेते, तेव्हा ती खरी साधना असते. इथे ज्ञानेश्वर हेच म्हणतात की प्रवृत्ती थांबते – म्हणजे मन फक्त अंतर्मुख राहतं.

३. ‘आंग मन विरमे’ – शरीर आणि मनाची परिपूर्ण विश्रांती

‘आंग’ आणि ‘मन’ – ही दोन्ही प्रवृत्तिधर्मी. शरीर कर्म करतं, मन त्याला उद्दिष्ट देतं. पण जेंव्हा साधक निर्विचार स्थितीत पोहोचतो, तेंव्हा शरीर जणू स्थिर आणि कर्मशून्य होतं आणि मन स्थैर्याच्या तळाशी विसावतं. ही विश्रांती म्हणजे केवळ थकवा उतरवणं नव्हे – ही विश्रांती म्हणजे मुक्तीची लक्षणं. ही विश्रांती ही ‘निष्क्रियतेतून आलेली सक्रियता’ आहे. योगसाधक जेंव्हा असा निवृत्तीचा अनुभव घेतो, तेंव्हा त्याचं शरीर, प्राण, मन, बुद्धी आणि आत्मा – सर्व एकाच चैतन्याप्रती झुकतात.

४. ‘सावियाचि’ – सहजता आणि कृपेनं प्राप्त होणारी अवस्था

या ओवीत अत्यंत महत्त्वाचा शब्द आहे – सावियाचि.
सावियाचि म्हणजे “सहजपणे”, किंवा “आपोआप”. ही सहजता कृपामूलक आहे. अभ्यासानं, श्रमांनी, नियमांनी साधन करता करता एक दिवस गुरुकृपेने सहजपणे ही अवस्था प्राप्त होते. ती जबरदस्तीने, अहंकाराने मिळत नाही.
‘सावियाचि’ म्हणजे सहजता ( effortlessness ). हे ध्यान म्हणजे स्वाभाविक समाधी. जशी झोप येते तशी ही समाधी येते. गुरुकृपेने साधक एक दिवस “करणं” थांबवतो आणि “होणं” सुरू होतं.

५. ज्ञानेश्वरीतील निराकार साधनेचं चरण :

ही ओवी “वोढियाणा बंध” (ओवी २१०) आणि “जालंधर बंध” (ओवी २०८) नंतर येते. त्याचा अर्थ असा की ज्ञानेश्वर इथे बंधांचे रहस्य समजावून सांगून आता त्या बंधांमुळे होणारी अंतःप्रक्रिया उलगडत आहेत.

बंधांनी प्राण थांबवला, मन स्थिर केलं आणि आता शरीर-मन विश्रांतीत जातं – यातूनच पुढचं द्वार उघडतं : समाधीचं द्वार.

६. ध्यानस्थ स्थिती आणि शून्यता

ज्ञानेश्वर हे वर्णन ध्यानस्थ समाधीचं करत आहेत – जिथे कल्पना नाही, प्रवृत्ती नाही, आणि मन थांबतं. ही अवस्था बौद्ध धर्मातील शून्यता, योगातील निर्विकल्प समाधी, आणि वेदांतातील ब्रह्माकार वृत्ती यांच्याशी मिळतीजुळती आहे.

‘कल्पना’ म्हणजे द्वैताचं मूळ. ‘कल्पना निमे’ म्हणजे द्वैत संपतं – उरतो तो फक्त अद्वैतस्वरूप अनुभव.

७. ‘मी’पणाचं विसर्जन : अहंतेचं उच्चाटन

ही अवस्था म्हणजे ‘अहंता’ (ego) शमणं. ‘माझं’ असं वाटणं हीच मनाची कल्पना आहे. जेंव्हा ती संपते, तेंव्हा मन विरतं – शरीरही कर्माच्या आग्रहातून बाहेर पडतं.

ज्ञानेश्वर ही अवस्था ‘शांत’ म्हणतात – जी संपूर्ण अंतर्गत समाधानातून येते.

८. आध्यात्मिक भाष्य : मुक्तीची पूर्वतयारी

ही स्थिती म्हणजे जाग्रत मुक्तीची सुरुवात. शरीर असतं, पण त्याचं बंधन वाटत नाही. मन असतं, पण त्याचा अडथळा वाटत नाही. साधक ‘स्वतः’ म्हणून उरलेला नसतो – तो ‘स्व’ होतो.

हीच ती अवस्था जिथे ‘साक्षीभाव’ जन्मतो – ‘मी अनुभवतो’ हे जाणणं संपून फक्त ‘अनुभव’ उरतो.

९. ब्रह्माकार वृत्तीचे बीज

‘कल्पना निमे’ म्हणजे चित्ताचं ब्रह्मस्वरूपात विलीन होणं. जेव्हा मनावर कल्पना नसतात, तेव्हा ते रिकामं होतं – आणि त्या रिकाम्या मनात ब्रह्माचं प्रतिबिंब पडतं.
याच अवस्थेला श्री एकनाथ ‘अनुसंधान’, समर्थ रामदास ‘स्वरूपभान’ म्हणतात.

१०. हेच ज्ञानेश्वरीचं रहस्य – सहज समाधी

ज्ञानदेवांनी समाधीला फारसा अवघड व कट्टर न करता, सहज, कृपामूलक, भावयुक्त आणि अनुभवप्रधान बनवलं. ही ओवी त्याचं उत्तम उदाहरण आहे.

योगसाधना केवळ शरीरशास्त्र नाही, ती सामर्थ्याचा विसर्जनप्रक्रिया आहे. कल्पनांचा त्याग, प्रवृत्तीचा शमन, आणि संपूर्ण सृष्टीपासून निसर्गशांतीकडे होणारी वाटचाल.

🔚 निष्कर्ष :

ही ओवी म्हणजे समाधीचा पहिला झोत. साधकाचं मन आता क्षुब्धतेतून शांततेत, कल्पनांमधून निर्विचारतेत, प्रवृत्तीमधून निवृत्तीत येतं. शरीरही आता कर्मबंधातून मुक्त होण्यास सज्ज होतं. ही अवस्था “योगस्थ” अवस्था आहे – जिथे “सावियाचि” सर्व काही घडतं.

या ओवीतून संत ज्ञानेश्वर आपल्याला साधनेसाठी प्रेरणा देतात कारण कल्पनेपलिकडे जे काही आहे, तेच वास्तव आहे. हे वास्तव जाणण्यासाठी मनाचं आणि मग शरीराचं विराम अत्यावश्यक आहे.