योगाने शरीर हलके होणे ही दंतकथा नव्हेतर ती सूक्ष्म उर्जा प्रक्रियेची फलश्रुती

आइकें देह होय सोनियाचें । परि लाघव ये वायूचें ।
जे आपा आणि पृथ्वीचे । अंशु नाही ।। २६८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – अर्जुना ऐक, त्याचा देह सोन्यासारख्या कांतीचा होतो, परंतु त्याला वायूसारखा हलकेपणा येतो. कारण कीं त्यांच्यांत पृथ्वीचें व पाण्याचें अंश नसतात.

या ओवीत ज्ञानेश्वर माऊलींनी ध्यानस्थ योगीची आध्यात्मिक अवस्था अत्यंत सुंदर आणि सूक्ष्मतेने उलगडली आहे. ही ओवी आपण समजून घेताना केवळ एका साधकाचा शारीरिक अनुभव नव्हे, तर त्याच्या आंतरिक शुद्धीकरणाची, सत्त्वगुणाने परिपूर्ण झालेल्या शरीराची आणि त्याच्या आत्मसाक्षात्काराच्या वाटेवरील स्थितीची जणू साक्षच दिली आहे. अर्जुनाला उद्देशून श्रीकृष्ण सांगतात की, “ऐक अर्जुना, जेव्हा एक साधक पूर्ण योगाभ्यासात तल्लीन होतो, तेव्हा त्याचे शरीर जरी सोन्यासारखे तेजस्वी दिसत असले तरी, ते वायूसारखे हलके होते.”

“आइकें देह होय सोनियाचें”
सोनं – म्हणजे तेज, निर्मळता, पवित्रता आणि किंमतीपणा यांचं प्रतीक. येथे “सोनियाचें” म्हणजे शरीरात पारदर्शक दिव्य तेज प्रकट होतं. योगीचं शरीर सामान्य नाही उरतं. ते देह असूनही देहाच्या मर्यादा पार करतं. त्यातून जणू आत्मप्रकाश प्रकटतो. असा शरीराचा तेजस्वीपणा ही अंतःकरणशुद्धी, प्राणशुद्धी आणि मनशुद्धीची साक्ष असते.

“परि लाघव ये वायूचें”
सोनं जसं वजनदार, तसं हे शरीर नाही. ते लाघव प्राप्त करतं – म्हणजे अती हलकं, वायूप्रमाणं. इथे ‘लाघव’ म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक गुरुत्वाकर्षणाचा लोप. हे ‘लाघव’ सूचित करतं की साधक पिंडाचे (देहाचे) बंधन ओलांडून सूक्ष्मदेहाकडे प्रवास करतो. याची अनुभूती ध्यानसाधनेत कधीकधी प्रत्यक्ष येते – जणू शरीर शून्य झालं आहे. म्हणजे शरीरात असूनही त्याचं अस्तित्व जाणवत नाही.

“जे आपा आणि पृथ्वीचे । अंशु नाही ।”
इथे महत्त्वाचा गूढ अर्थ आहे. योगीच्या शरीरात आता ‘आप’ म्हणजे जलतत्त्व आणि ‘पृथ्वी’ म्हणजे स्थूलता यांचा अंश उरलेला नाही. शरीरात केवळ वायू, अग्नी, आणि आकाश तत्त्वे सक्रिय असतात. जल आणि पृथ्वी हे तत्त्वे स्थूलता निर्माण करणारी आहेत – या दोन तत्त्वांपासूनच वजन, जडत्व आणि देहगुण निर्माण होतो. ते दूर गेल्यावर देह हलकाच नव्हे, तर एक प्रकारे ‘तत्त्वमय’ होतो – ध्यानाच्या द्वारे देह तत्त्वानाही पार करतो.

तत्वविचार – पंचमहाभूतांमधून सूक्ष्मतेकडे
आपण सर्व पंचमहाभूतांनी बनलेले आहोत – पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश. यांपैकी पृथ्वी आणि आप म्हणजे स्थूलता निर्माण करणारे तत्त्व. जेंव्हा शरीर यांचा त्याग करतो, तेव्हा त्यात हलकेपणा येतो. योगशास्त्रात मानले जाते की साधनेच्या मार्गावर जसा साधक पुढे जातो, तसतशी त्याची वृत्ती ‘सूक्ष्मते’कडे झुकते.

पृथ्वी – स्थूल, जड, स्थिर
आप – प्रवाही, थंड, सत्त्वशून्य
वायू – चंचल, सूक्ष्म
अग्नी – तेजस्वी, शुद्ध
आकाश – अवकाशरूप, व्यापक

योगीच्या साधनेने ज्या वेळी देह ‘पृथ्वी’ आणि ‘आप’ तत्त्वापासून मुक्त होतो, त्या वेळी देहात एक असाधारण दिव्यता प्रकटते. तो जणू तेज, वायू आणि आकाश यांचंच रूप बनतो.

ध्यानावस्थेतील देहाची रूपांतरण प्रक्रिया
शरीराचं हे रूपांतरण सहज होत नाही. ‘नित्य अभ्यास’, ‘गुरुकृपा’, आणि ‘अंतरंग तपश्चर्या’ या तीन गोष्टींचं फलस्वरूप म्हणजेच हा वायूवत, तेजस्वी देह. या अवस्थेला कधीकधी ‘योगदाह’ असंही म्हटलं जातं – म्हणजे कर्मबंधनांचा आणि अशुद्धतेचा दाह. योगदाहामुळे देह निर्भार, निर्लेप होतो. म्हणून ज्ञानदेव सांगतात — शरीर आहे, पण त्याचे वजन नाही, त्याची जडता नाही, त्याचा मोह नाही. ते सोन्यासारखे झळाळतं पण वायूसारखे हलकं असतं.

यामागे एक दैवी व्यवस्था कार्यरत असते – म्हणजे:
चक्रांचे संतुलन
प्राणायामामुळे प्राणशुद्धी
ध्यानामुळे मनशुद्धी
आत्मचिंतनामुळे बुद्धिशुद्धी
आणि अखेर, पूर्णतः कर्ममुक्त स्थिती

हे परिवर्तन साध्य कसे होते?
अ) प्राणायाम व शरीरशुद्धी – योगी प्राणायामाच्या माध्यमातून शरीरातील ‘नाड्या’ शुद्ध करतो. यामुळे शरीरात असणारी स्थूलता कमी होऊन, चैतन्याचा ओघ मुक्तपणे सुरू होतो. वायूतत्त्वाचे प्राबल्य यामुळेच वाढते.

ब) ध्यानावस्था – ध्यानामध्ये जेव्हा मन पूर्णतः लय पावते, तेव्हा चैतन्यशक्ती (कुंडलिनी) सुषुम्ना मार्गाने ब्रह्मरंध्रापर्यंत प्रवास करते. यामुळे स्थूलतेचं रूपांतर सूक्ष्मतेत होतं. देहातील जडत्व हळूहळू विरघळत जातं.

क) भोगशून्यता – योगी ‘इंद्रियविकारां’वर विजय मिळवतो. जेव्हा इंद्रियांचे व शरीराचे बंधन सुटते, तेव्हा देहात असलेले ‘आप व पृथ्वी’ हे भौतिक अंशही लोप पावतात.

ही ओवी केवळ शारीरिक रूपांतराची नाही, तर अंतःकरणातील परिवर्तनाचीही आहे.

देह सोन्यासारखा होतो – म्हणजे साधकाचं मन, बुद्धी, चित्त आणि अहंकार शुद्ध होतं. या शुद्धतेतून प्रकट होणारा देह म्हणजे दिव्य देह.
लाघव ये वायूचें – म्हणजे साधक आता देहाभिमान, मोह, अहंकार इत्यादींना पार करतो. त्याच्या अस्तित्वाला आता गुरुत्व नाही – तो जड नाही, हलका आहे.
जे आपा आणि पृथ्वीचे अंश नाही – म्हणजे अबुद्धता, मोह, आसक्ती, आसक्ति यांचा पूर्ण निरास.

भक्तिप्रधान दृष्टी
ही ओवी भक्तिपंथात एक अनोखी दिशा दाखवते. जसे भगवंताच्या कृपेने भक्ताचा देहही अलौकिक होतो. संत तुकाराम म्हणतात:

“देह झाला जणू पिंपळपान,
वाऱ्यावरी लोटे…”

अशा प्रकारे भक्तीसुद्धा साधकाच्या देहात सूक्ष्म परिवर्तन घडवू शकते. संत निवृत्तीनाथ म्हणतात – “देहाभिमान गेला, देह जणू फुलपाखरू झाला.”

आधुनिक विज्ञान व योग
आजच्या न्यूरोसायन्सच्या संदर्भात पाहिले, तर ध्यान साधनेसारख्या प्रक्रियांमुळे:
मेंदूतील अल्फा व थेटा लहरी वाढतात
मेंदू व शरीर यामध्ये उर्जा-संचार वेगळ्या पातळीवर जातो
शरीराचं तापमान, वजन, आणि जैविक चक्रात बदल होतो
हा अनुभव आधुनिक ‘योगा-थेरपी’ मध्येही सिद्ध झाला आहे. योगींचे शरीर इतके हलके होणे ही फक्त दंतकथा नाही – ती सूक्ष्म उर्जा प्रक्रियेची फलश्रुती आहे.

संतपरंपरेतील दृष्टांत
संत गजानन महाराज, रामदासस्वामी, योगीराज गोंदवलेकर महाराज, किंवा नित्यानंद स्वामी – या सर्व थोर संतांच्या देहावर ‘लाघव’ आणि ‘तेज’ यांची साक्ष त्यांच्या अनुयायांनी अनुभवली आहे.

योगवशिष्ठातही असाच दृष्टांत येतो –
“जेव्हा स्थूलता लोपते, तेव्हा आत्मा आकाशाप्रमाणे स्वच्छ आणि विस्तीर्ण होतो.”

या ओवीतून आपण काय शिकतो?

साधना केवळ मनाची नाही, तर देहाचंही शुद्धिकरण आहे
स्थूलतेपासून सूक्ष्मतेकडे जाण्याची ही एक आध्यात्मिक प्रक्रिया आहे
शरीराच्या तेजस्वितेतही हलकेपणा असतो, ही परस्परविरोधी वाटणारी गोष्ट प्रत्यक्ष साधनेत सिद्ध होते
पंचमहाभूतांमध्ये वायू, अग्नी व आकाशाची प्राधान्यता साधकाला आत्मज्ञानाच्या जवळ नेते
देह म्हणजे बंधन नव्हे, तर देवत्वाचं साधन बनू शकतो

उपसंहार

अर्जुनाला समजावून सांगताना श्रीकृष्ण साधकाच्या उच्चतम अवस्थेचं एक सुंदर चित्र रेखाटतात – जिथे देह असूनही तो नाहीसा वाटतो, जिथे जड असूनही तो हलका असतो, आणि जिथे स्थूलतेतून दिव्यता झळकते. ही स्थिती फक्त काही योग्यांचीच नव्हे, तर प्रत्येक जिज्ञासू साधकाचीही ध्येयस्थिती आहे.
ज्ञानेश्वरीची ही ओवी म्हणजे आपल्याला प्रपंचातून परमार्थाकडे नेणारा एक प्रकाशस्तंभ आहे – जो सांगतो की “शरीराच्या सीमांनाही पार करता येतं, जर साधना खरी असेल, आणि मन, प्राण, बुद्धी हे भगवंताच्या चरणी एकवटले असेल.”