मनाचा निग्रह कसा साधायचा ?

म्हणोनि मनाचा निग्रहो होये । ऐसा उपाय जो आहे ।
तो आरंभी मग नोहे । कैसा पाहों ।। ४२४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – म्हणून मनाचा निग्रह होईल असा जो उपाय आहे, तो करण्याला प्रारंभ कर, मग निग्रह कसा होत नाही तें पाहूं.

ही ओवी अत्यंत गूढ आणि महत्त्वाची आहे. साधनेतील सर्वांत मोठा अडसर म्हणजे मनाची चंचलता. मन शांत व्हावे, स्थिर व्हावे, एकाग्र व्हावे ही प्रत्येक साधकाची आकांक्षा असते. पण प्रत्यक्षात तसे होत नाही. मनाला जितके आवरायचा प्रयत्न करतो तितकेच ते हातातून सुटते, जणू काही पंखाला धरायचा प्रयत्न केला तर तो अधिक उंच भरारी मारतो तसे. ज्ञानेश्वर माऊली येथे एक साधकाची हीच स्थिती ओळखून म्हणतात – मनाचा निग्रह कसा होईल? हे प्रश्नरूप चिंतन आहे. उपाय आधी करायचा, मग निग्रह कसा होत नाही ते पहायचे.

मनाचे स्वरूप

मन म्हणजे एक अद्भुत प्रवाह आहे. ते स्थिर नाही. क्षणात ते हजारो विचारांच्या लाटांनी भरून जाते. आपण एखाद्या गोष्टीत एकाग्र व्हायचा प्रयत्न करतो, आणि क्षणार्धात मन दुसऱ्याच ठिकाणी उडून गेलेले असते. गीतेत भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात –
“चंचलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम्।”
म्हणजे, मन चंचल आहे, प्रमथन करणारे आहे, बलवान आहे आणि दृढ आहे.
ही चंचलता साधकाला साधनेत अडथळा आणते. म्हणून माऊली सांगतात – मनाचा निग्रह करायचा असेल, तर त्यासाठी उपाय कर. फक्त विचार करत बसू नकोस की मन जाईल का थांबेल का. प्रथम प्रयत्न कर.

‘उपाय’ म्हणजे काय?

माऊली येथे स्पष्ट करतात की निग्रहाचा उपाय आहे. मनावर थेट आवर घालायचा प्रयत्न केला, तर ते अधिक उचंबळते. आपण एखाद्या नदीला जबरदस्तीने थांबवायचा प्रयत्न केला, तर ती दुसरीकडे मार्ग शोधते आणि अधिक वेगाने वाहते. तसंच मन आहे. त्याचा उपाय म्हणजे त्याला योग्य दिशा देणे. नियोजित विचार देणे – मनाला उगाचच रोखू नये, तर त्याला उच्च, पवित्र, दिव्य विचारांचा विषय द्यावा.

साधना – मंत्रजप, नामस्मरण, ध्यान, वाचन (वाचिक तप), कीर्तन – हे उपाय आहेत.
वैराग्य – विषयांपासून अलिप्त राहणे, त्यांच्या मागे धावू नये.
सत्संग – सत्पुरुषांच्या संगतीत मनाला स्थिरतेचा अनुभव येतो.

हे उपाय म्हणजे मनाला ‘नवीन खेळ’ देणे आहे. लहान मूल रडत असेल, तर त्याला रडू नकोस असे म्हणून थांबत नाही. पण त्याला एखादं खेळणं दिलं, की ते रडणं विसरतो. त्याचप्रमाणे, मनाला उच्च विषय दिला की त्याची चंचलता कमी होते.

‘आरंभी मग नोहे’ याचा गूढ अर्थ

माऊली सांगतात – आधी उपाय सुरू कर. मग मनाचा निग्रह होत नाही का ते पहा.
हे खूप खोल आहे. आपल्याला वाटतं – मी ध्यान बसलो की मन स्थिर होईल का? मी जप सुरू केला की माझं मन लागेल का? मी नाम घेतलं की विचार शांत होतील का? असं शंका घेऊन आपण प्रारंभच करत नाही.

माऊली म्हणतात – प्रयत्न आधी कर. पावले उचल. मनाचा निग्रह होईल की नाही, हे नंतर पाहा. आधी ‘कर’ मग ‘पाह’.

हे जणू एखाद्या शेतकऱ्याने शेतात बी टाकायचंच नाही, कारण त्याला शंका आहे की पिकेल का नाही. तो बीज टाकणार नाही तर पिकणार तरी कसं? तसंच साधना आहे. साधना केली तरच परिणाम दिसतील.

मनाचा निग्रह – साधकाचा अनुभव

साधक जेव्हा साधना सुरू करतो, तेव्हा सुरुवातीला मन स्थिर होत नाही.

एकाग्रतेसाठी बसलं की जुने आठवणी, कामधंद्याचे विचार, भविष्याच्या योजना मनात येतात.
देवाचं नाव घ्यायला बसलं की मनात बाजारपेठ सुरू होते.
वाचनाला लागलं की पाच मिनिटांत मन मोबाईलकडे, गप्पांकडे, दुनियादारीकडे वळतं.

हे का होतं? कारण मनाला जुन्या सवयी लागलेल्या आहेत. ते बाहेर धावायला सरावलेलं आहे. एका दिवसात किंवा एका महिन्यात त्याला स्थिरता लाभणार नाही. पण हळूहळू, जर साधना नियमित केली, तर त्याला रस बदलतो. गोड गाण्याचा रस मिळाला की कान दुसऱ्या गोंगाटाकडे वळत नाही. मधाचा आस्वाद घेतला की जिभेला कडूपणा नकोसा वाटतो. नामाचा गोडवा लागला की विषयांची चव फिकी वाटते.
हीच खरी साधना आहे – मनाला हळूहळू आत वळवणे.

मनाचा निग्रह कसा साधायचा?

ज्ञानेश्वरी आणि गीता सांगतात की निग्रह केवळ बलपूर्वक होत नाही. त्यासाठी दोन गोष्टी हव्यात –
वैराग्य – विषयांबद्दलची आसक्ती कमी करणे.
अभ्यास – सतत साधना करणे.

मनावर एक दिवस आवर घालून काही होणार नाही. रोजचा सराव आवश्यक आहे. जसा वीणा वाजवणारा रोज रियाज करतो, खेळाडू रोज मैदानात उतरत असतो, तसा साधकाने रोज साधना केली पाहिजे.

‘निग्रह’ म्हणजे दबाव नव्हे

मन दाबून टाकणे म्हणजे निग्रह नव्हे. मनाच्या प्रवृत्ती नष्ट करणे हे उद्दिष्ट नाही. त्या प्रवृत्ती शुद्ध करून ईश्वराकडे वळवणे हे खरे काम आहे.
कामभावना भक्तिभावात रूपांतरित होऊ शकते.
लोभ दानशीलतेत रूपांतरित होऊ शकतो.
राग अन्यायाविरुद्धच्या शक्तीत बदलू शकतो.
म्हणजे मनाचे निग्रह म्हणजे त्याला रिकामं करणं नाही, तर त्याला योग्य ध्येय देणं होय.

उदाहरणे

१. गंगा नदी – तिचा प्रवाह थांबवायचा प्रयत्न केलात तर ती रौद्ररूप धारण करते. पण तिला धरणात पकडलं की ती वीज निर्माण करते. तसेच मन आहे.
२. घोडा – रानटी घोडा उपद्रव माजवतो. पण त्याला लगाम घालून योग्य प्रशिक्षण दिलं तर तो रथ ओढतो.
३. मुलगा – खेळण्यामध्ये मग्न असलेलं मूल अभ्यासाकडे वळत नाही. पण त्याला हळूहळू शिकवलं, त्याला रस निर्माण केला तर तो अभ्यासात रमतं.

ही उदाहरणे दाखवतात की मनावर निग्रह म्हणजे मनाला सकारात्मक दिशा देणे.

गुरुकृपा – अंतिम आधार

साधक कितीही प्रयत्न करीत असला तरी गुरुकृपे शिवाय मनाचा निग्रह पूर्ण होत नाही. साधना आपली असली तरी तिचे फळ गुरुच्या कृपेने मिळते. गुरु म्हणजेच जणू दिव्य दीप. त्यांचा प्रकाश मिळाला की मनाचे अंधःकार दूर होतात. म्हणून माऊली अप्रत्यक्षपणे सांगतात – तू प्रयत्न कर, साधना सुरू कर, मग परिणाम होणारच. कारण प्रयत्नासोबत गुरुची कृपा लाभली की निग्रह सहज साधतो.

आधुनिक काळातील संदर्भ

आजच्या काळात मनाच्या चंचलतेची समस्या अधिकच वाढली आहे. मोबाईल, इंटरनेट, जाहिराती, स्पर्धा – या सगळ्यामुळे मनाला स्थिर राहणं कठीण झालंय. एखादं पुस्तक वाचायला घेतलं तरी मन पाच मिनिटांत नोटिफिकेशनकडे धाव घेतं. अशा वेळी ही ओवी अत्यंत उपयुक्त आहे. साधना सुरू कर. रोज ठराविक वेळेस ध्यानाला बसा. मोबाईल, टीव्हीपासून थोडा वेळ दूर राहा. नामस्मरणाला वेळ द्या. मन स्थिर झालं नाही तरी काळजी करू नको. ते हळूहळू घडेल.

शेवटचा संदेश

माऊलींचे बोल अत्यंत थेट आहेत – “मनाचा निग्रह होईल का?” असा विचार करून थांबू नकोस. आधी साधना सुरू कर. मग निग्रह कसा होत नाही ते पहा. हेच खरे रहस्य आहे. साधना सुरू केली की मन आपोआप वळू लागतं. सुरुवातीला मन स्थिर न होणे हीच खरी साधनेची खूण आहे. कारण तेवढं मन ‘हलतंय’, जागं आहे. नंतर हळूहळू ते शांत होतं.

म्हणून, या ओवीचा सार असा –
👉 साधनेला आरंभ कर. प्रयत्न सुरू ठेव. मनाचा निग्रह नक्की होईल. शंका घेऊन थांबू नकोस.