हें मन कैसें केवढें । ऐसें पाहों म्हणों तरी न सांपडे ।
एऱ्हवीं राहाटावया थोडें । त्रैलोक्य यया ।। ४१२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – हें मन कसें व केवढें आहे, याचा पत्ता लावूं असें म्हटलें तर सांपडत नाही. एऱ्हवी या मनाला वावरण्याला हें सर्व त्रैलोक्य अपुरें पडतें.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी मनाच्या अगाध आणि अद्भुत स्वरूपावर प्रकाश टाकते. श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणतात—”हे मन कसे आहे आणि किती मोठे आहे, हे पाहावेसे वाटले, तरी ते समजत नाही. पण दुसरीकडे, जेव्हा हे मन वावरू लागते, तेव्हा तीनही लोकही त्याला कमी पडतात.”

मनाची ही विलक्षणता आपल्याला रोजच्या आयुष्यातही जाणवते. आपण क्षणभर डोळे मिटले आणि विचारांच्या प्रवाहात वाहत गेलो, की मन किती झपाट्याने एकेक ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी उड्या मारते ते दिसते. एका क्षणी आपण घरच्या एखाद्या गोष्टीचा विचार करत असतो, तर दुसऱ्या क्षणी बालपणीच्या आठवणीमध्ये जातो; पुढच्या क्षणी भविष्याच्या कल्पनांमध्ये हरवून जातो. एवढ्या थोड्या वेळेत, हजारो मैलांचे अंतर, कित्येक वर्षांची गाठलेली स्मृती आणि न घडलेल्या घटनांची कल्पना मन सहज पार करून जाते. अशा वेगाने आणि अशा अफाट व्यापाने जगणारे हे मन आहे.

परंतु जेव्हा आपण या मनाचा “आकार” शोधायला जातो, तेव्हा हातात काहीच लागत नाही. डोळ्यांनी काही दिसत नाही, मोजपट्टीने त्याचे मोजमाप करता येत नाही, अगदी विज्ञानही त्याचा ठावठिकाणा लावू शकत नाही. तो मनाचा अव्यक्त, अदृश्य आणि अनिर्वचनीय भाग आहे. म्हणूनच माउली म्हणतात, “हे मन कसले आहे, किती आहे, हे शोधले तरी कळत नाही.”

तरीही विरोधाभास असा की, हे मन जेव्हा कार्यरत होते, तेव्हा त्याला पूर्ण विश्वही पुरेसे वाटत नाही. त्रैलोक्य म्हणजे तीनही लोक—भू, भुव, स्वर्ग. इतका विस्तृत व्याप असूनही, मनाला त्यात मावता येत नाही. कारण मनाला कल्पना, इच्छा, आशा, स्वप्ने, लोभ, क्रोध, महत्त्वाकांक्षा अशा असंख्य रूपांत वावरायचे असते. प्रत्येक क्षणी त्याचे नवे-नवे आकाश फुलत जाते. त्यामुळे त्याला “त्रैलोक्य अपुरे” पडते.

यातून माउली साधकाला एक मोठा संदेश देतात—मन हे अनंत आहे, पण त्याचे स्वरूप जाणून घेता येत नाही. म्हणून मनाला केवळ बाहेर पळू देण्यात काही अर्थ नाही. जर हेच मन आपण अंतर्मुख केले, गुरुच्या चरणी स्थिर केले, ध्यानाच्या मार्गावर लावले, तर या अनंत शक्तीचे रूपांतर आत्मज्ञानात होते. अन्यथा ते मन आपल्याला भटकवत राहते आणि विश्वही त्याला पुरेसे भासत नाही.

अखेरीस असे म्हणता येईल की, मन हे अगदी गूढ आहे—शोधायला गेले तर न सापडणारे, पण अनुभवायला गेले तर जगापेक्षा विशाल भासणारे. माउलींच्या या ओवीतून आपल्याला एकच शिकवण मिळते—मनाला बाहेर भटकू न देता, त्याचे एकाग्रिकरण साधायचे. कारण विश्व व्यापणाऱ्या या मनाचा खरा ठाव लागतो तो आत्म्यातच.

मनाचे गूढ स्वरूप

मन हे आपल्याला रोज अनुभवाला येतं, पण त्याचं खरं स्वरूप कधी डोळ्यांना दिसत नाही. डोळ्यांना वस्तू दिसतात, कानांना आवाज ऐकू येतो, त्वचेला स्पर्श जाणवतो; पण मनाला मन कधी दिसलं आहे का? म्हणूनच माउली म्हणतात—“ते शोधू जाऊन पाहिलं तरी मिळत नाही.”

मनाची ही विलक्षणता आहे—ते आपल्या अनुभवाच्या केंद्रस्थानी आहे पण त्याचं रूप न दिसणारं आहे.
हे अगदी वाऱ्यासारखं आहे. वाऱ्याचा स्पर्श जाणवतो, पण तो डोळ्यांना दिसत नाही. तो झाडांच्या पानांतून, नद्यांच्या लाटांतून, शरीराच्या त्वचेतून स्वतःची जाणीव करून देतो; पण त्याला हात लावून धरता येत नाही. तसंच मन आहे.

त्रैलोक्यालाही अपुरं

दुसऱ्या ओळीत माउली मनाचा अजून एक पैलू दाखवतात—“एऱ्हवीं राहाटावया थोडें, त्रैलोक्य यया.”

मनाला जर विस्तार करायचा झाला, वावरणं करायचं झालं, तर या त्रैलोक्यालाही ते अपुरं ठरतं. याचा अर्थ असा की, मन जेव्हा कल्पना करू लागतं, स्वप्नं रंगवू लागतं, इच्छा-आकांक्षा व्यक्त करू लागतं, तेव्हा कोणत्याही सीमा त्याला पुरेशा नसतात.

एखाद्या माणसाला सोनं हवं असतं. पण ते सोनं किती हवं? तर त्याची कल्पना कधी पृथ्वीपुरती मर्यादित राहत नाही—त्याला चंद्रावरच्या खाणी हव्यात, ग्रह-ताऱ्यांवरच्या संपत्ती हव्यात. एखाद्याला सत्ता हवी असते. पण ती गावापुरती, जिल्ह्यापुरती थांबत नाही—देशभर, जगभर सत्ता हवी असते. किंवा एखादं मूल आपल्या खेळण्यात गुंग असतं. पण त्याच्या मनाच्या कल्पना खेळण्यापुरत्या थांबत नाहीत; ते स्वतःला आकाशात झेपावलेला पायलट समजतं, सुपरहिरो समजतं.
म्हणजेच मनाच्या कल्पनाशक्तीला, त्याच्या आकांक्षांना, त्याच्या उधळण्याला सीमा नाहीत. त्याला त्रैलोक्यही अपुरं पडतं.

साध्या अनुभवातून समजणारे उदाहरण

आपण झोपेत स्वप्न पाहतो. तेव्हा आपलं शरीर पलंगावरच पडलेलं असतं. पण मन कुठे असतं? ते जगभर फिरतं. कधी आपण समुद्रकिनाऱ्यावर असतो, कधी उंच डोंगरांवर चढत असतो, कधी मृत व्यक्तीशी संवाद साधत असतो. म्हणजे मनाच्या प्रवासाला काळ-स्थानाच्या सीमाही अडवत नाहीत.

एखाद्या क्षणाला आपण खुर्चीत बसलो आहोत, पण मन पंधरा वर्षांपूर्वीच्या आठवणीत डुंबलेलं असतं. क्षणातच ते भविष्याच्या चिंतेत उडी मारतं. शरीर इथेच, पण मन भूतकाळ आणि भविष्यकाळ दोन्हीकडे धावतं.

अध्यात्मिक दृष्टीने

माउली इथे केवळ मनाचं मानसशास्त्रीय वर्णन करत नाहीत, तर साधकाला इशारा देतात. मनाचा असा असीम विस्तार, अनियंत्रित भटकंती, ही साधनेत सर्वांत मोठी अडचण आहे. माणूस कितीही योगाभ्यास करीत असला, पण जर मनावर नियंत्रण नसेल तर तो स्थिर होऊ शकत नाही. म्हणूनच भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतात—“असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मति:”—ज्याचं मन संयमात नाही, त्याला योग साधता येत नाही.

मनाच्या चंचलतेचा त्रास

माणसाचं दु:ख हे बाहेरच्या गोष्टींनी निर्माण होत नाही, तर मनाच्या चंचलतेमुळे होतं. एखाद्या क्षणी मन हवं तिथे स्थिर झालं तर आपण समाधानी होऊ शकतो. पण ते एका क्षणात आनंदात, तर दुसऱ्या क्षणात दुःखात आपल्याला फेकून देतं. म्हणून माउली साधकाला दाखवतात—हे मन खूप गूढ आहे. त्याला समजून घेणं कठीण आहे. ते क्षणात विश्वभर उडतं आणि तरी त्याचं खऱ्या स्वरूपाचं दर्शन होत नाही.

विज्ञानाशी संबंध

आधुनिक विज्ञानानेसुद्धा मानवी मनाचा विस्तार दाखवला आहे. मानवाच्या मेंदूत असलेले न्यूरॉन्स क्षणात कित्येक संदेश एकाच वेळी पाठवू शकतात. एखाद्या विचारात किंवा स्वप्नात आपण क्षणात आकाशगंगा पार करतो, ताऱ्यांच्या पलीकडे जातो. सध्याच्या युगात “वर्च्युअल रिअ‍ॅलिटी” किंवा “आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स” ही कल्पना देखील मनाच्या या वैशिष्ट्याला पूरक आहे. माणूस भौतिक जगात मर्यादित असतो, पण मनाच्या कल्पनेतून तो कितीही अमर्याद जगं उभी करू शकतो.

साधकाचा मार्ग

माउली इथे साधकाला सांगतात—तुला योगमार्ग साधायचा असेल तर सर्वप्रथम या मनाचं स्वरूप समजून घे. ते शोधायला गेलं तर सापडणार नाही, कारण ते निराकार आहे. पण जर त्याला नियंत्रण नसलं तर ते तुला विश्वभर पसरवून अखंड भटकंती घडवेल.

म्हणूनच साधकाने एकाग्रता, ध्यान, गुरूकृपा याच्या साहाय्याने मनाला एका ठिकाणी स्थिर करावं. मनाला भगवंताच्या पायाशी ठेवून तेथे अडकवावं. नाहीतर त्रैलोक्यभर वणवण केल्यावरही ते कधी तृप्त होणार नाही.

श्रीज्ञानेश्वर माउलींचा संदेश असा –
मन हे अत्यंत अद्भुत तत्त्व आहे. त्याला आकार नाही, त्याचा शोध लागत नाही. पण जेव्हा ते इच्छा, आकांक्षा, कल्पना करायला लागतं तेव्हा संपूर्ण त्रैलोक्यालाही ते कमी पडतं. या मनाला संयमात ठेवणं, त्याला आत्मसाक्षात्काराच्या दिशेने नेणं हाच योगमार्गाचा खरा हेतू आहे.