जेणें सत्याचा भोकसा काढिला । मग अकृत्य तृणकुटा भरिला ।
तो दंभु रुढविला । जगीं इहीं ।। २५० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा
ओवीचा अर्थ – ज्यानें पोटीं असलेल्या सत्याचा मालमसाला काढून त्याऐवजी अकृत्याचा पेंढा भरला, असा जो दंभ, तो अहंकार या कामक्रोधांपाशी देवघेव करतो.
संत ज्ञानेश्वरांनी या ओवीत खोट्या आचारधर्मावर आणि दांभिकतेवर अत्यंत मार्मिक प्रहार केला आहे. ही ओवी समजून घेण्यासाठी तिच्या प्रतिमा आणि आशयाचा विस्तारपूर्वक विचार करणे गरजेचे आहे.
१. सत्याचा भोकसा काढिला:
या वाक्यात ‘भोकसा काढणे’ म्हणजे कोणत्याही गोष्टीला पूर्णतः उध्वस्त करणे, तिचा नाश करणे. येथे ‘सत्य’ म्हणजे खरी अध्यात्मिकता, निःस्वार्थता, प्रेम आणि योग्य आचरण. दांभिक लोक सत्याला संपवून टाकतात, त्याचा नाश करतात आणि आपल्या स्वार्थासाठी ते विकृत करतात.
२. अकृत्य तृणकुटा भरिला:
‘अकृत्य’ म्हणजे जे कधीही करणे योग्य नाही, असे अनाचारी कृत्य. ‘तृणकुटा भरणे’ म्हणजे गवतासारख्या क्षुल्लक गोष्टींनी पोकळपणा भरून ठेवणे. याचा अर्थ असा की, सत्याचा नाश केल्यानंतर त्या जागी असत्य, दांभिकता आणि चुकीचे आचरण प्रस्थापित केले जाते.
३. तो दंभु रुढविला:
‘दंभ’ म्हणजे ढोंग, दिखावा आणि पोकळ प्रतिष्ठा. जेव्हा सत्य नष्ट होते आणि त्याजागी मिथ्याचार भरला जातो, तेव्हा समाजात खोट्या धार्मिक कर्मकांडांचा आणि दिखाऊ भक्तीचा प्रसार होतो. लोक बाहेरून भक्त, साधू, ज्ञानी, संत म्हणून वावरतात; पण त्यांच्या आचारधर्मात प्रामाणिकपणा नसतो.
४. जगीं इहीं:
संत ज्ञानेश्वर हे वास्तव सांगत आहेत की, असे प्रकार जगात सतत घडत असतात. समाजात अनेकदा खऱ्या आध्यात्मिकतेपेक्षा खोटे आचार आणि दांभिकता यांनाच मान्यता मिळते. लोक कर्मकांडांमध्ये अडकतात, खऱ्या तत्वज्ञानापासून दूर जातात.
संदर्भ आणि आजचा काळ:
या ओवीत ज्ञानेश्वर माऊलींनी सांगितलेला विचार हा केवळ त्यांच्या काळापुरता मर्यादित नाही. आजही समाजात सत्यापेक्षा दिखाऊपणा आणि ढोंग माजवणाऱ्यांना जास्त महत्त्व मिळताना दिसते. सच्चा धर्म, नीतिमत्ता आणि नैतिक जीवनशैली यांच्याऐवजी दिखाऊ भक्ती, कर्मकांड आणि अंधश्रद्धा यांना जास्त महत्त्व दिले जाते.
निष्कर्ष:
ही ओवी आपल्याला सतत सावध करते की, आपण खऱ्या अध्यात्माच्या वाटेवर आहोत का, की दांभिकतेच्या जाळ्यात अडकलो आहोत? बाह्य रूप, कर्मकांड आणि खोट्या गोष्टींना जास्त महत्त्व दिले, तर सत्य लोप पावते आणि त्याजागी दांभिकता माजते. म्हणूनच, संतांची शिकवण मनापासून आत्मसात करून सत्याच्या मार्गावर राहणे हेच खरे धर्माचरण आहे.
