तो कर्में करी सकळें । परी कर्मबंधा नाकळे ।
जैसें न सिंपे जळीं जळें । पद्मपत्र ।। ५० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय पांचवा
ओवीचा अर्थ – ज्याप्रमाणें कमळाचे पान पाण्यात असून पाण्याने लिप्त होत नाही, त्याप्रमाणें तो सर्व कर्मे करतो, परंतु धर्माधर्मरूप कर्मबंधनानें आकळला जात नाही.
ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेच्या पाचव्या अध्यायावर टीका करताना लिहिली आहे. या ठिकाणी त्यांनी कर्मयोगाचा अत्यंत सुंदर आणि सोपा अर्थ स्पष्ट केला आहे.
या ओवीचा साधा अर्थ असा होतो की, संपूर्ण कर्मे करणारा मनुष्य असला तरी तो कर्मबंधनात अडकत नाही. जसे पाण्यात राहूनही कमळाचे पान ओले होत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुष कर्म करीत असला तरी त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही.
तत्वज्ञानात्मक निरूपण:
ही संकल्पना भगवद्गीतेतील “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” (गीता २.४७) या श्लोकाशी निगडित आहे. भगवान श्रीकृष्ण सांगतात की, कर्म करणे हे आपल्या हातात आहे, परंतु त्याचे फळ आपल्या हातात नाही.
ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मयोगाची संकल्पना अधिक स्पष्ट करतात:
कर्म करणे अपरिहार्य आहे. प्रत्येक व्यक्तीला कर्म करावेच लागते. जगात कोणीही निष्क्रिय राहू शकत नाही. शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक किंवा अध्यात्मिक कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात सर्वजण कर्म करीत असतात. कर्मबंधन टाळण्यासाठी अनासक्ती आवश्यक आहे. जर कोणी कर्म करीत असेल पण त्याला त्या कर्माच्या फळाची आसक्ती नसेल, तर तो कर्मबंधात अडकत नाही. जसे कमळाच्या पानावर पाणी पडते, पण त्याला चिकटत नाही, तसेच कर्मयोगी मनुष्य असतो.
स्वार्थत्याग आणि समत्वबुद्धी:
कर्म करताना ‘हे मी करतो’ किंवा ‘माझे आहे’ अशी भावना निर्माण झाली तर कर्मबंधन होते. परंतु जेव्हा व्यक्ती सर्व कर्मे ईश्वरार्पण बुद्धीने, समत्वबुद्धीने आणि अहंकारविरहिततेने करते, तेव्हा ती कर्मबंधनातून मुक्त होते.
सामान्य जीवनातील उदाहरण:
एखादा डॉक्टर शस्त्रक्रिया करतो, पण जर त्याने तटस्थ राहून कर्म केले तर त्याला त्या कृतीचे पाप लागत नाही. एक न्यायाधीश गुन्हेगाराला शिक्षा सुनावतो, पण त्याला त्या कर्माचे पाप लागत नाही कारण तो तटस्थपणे न्यायाची भूमिका पार पाडत असतो.
व्यवहारातील उपदेश:
कर्म करताना ‘मी हे करतो’ ही अहंभावना सोडली पाहिजे.
कर्म करताना फलाची अपेक्षा न करता पूर्णपणे ईश्वरार्पण भावनेने कार्य करावे.
निष्काम कर्मयोगाच्या या तत्वाने माणूस सुखी, शांत आणि मुक्त होतो.
निष्कर्ष:
ही ओवी आपल्या दैनंदिन जीवनाला एक सुंदर संदेश देते की, कर्म करणे हे आवश्यक आहे, पण त्यात आसक्ती ठेवू नये. जसे पाणी कमळाच्या पानावरून सहज वाहून जाते तसेच आपण कर्म करावेत पण त्याच्या बंधनात अडकू नये.
“अनासक्त कर्मयोगानेच मोक्ष प्राप्त होतो!”
मनानें योगी…