एकेचि ठायी बैसला । परि सर्वत्र तोचि गेला ।
हें असो विश्व जाहला । आंगेंचि तो ।। १०२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
ओवीचा अर्थ – एकाच ठिकाणी तो बसून असला, तरी तो सर्वत्र गेल्याप्रमाणेंच आहे. फार कशाला ? तो स्वतः विश्वरुपच झालेला असतो.
या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अद्वैत वेदांताचा अत्यंत रसाळ आणि सहज बोध होईल अशा पद्धतीने महत्त्वाचा सिद्धांत स्पष्ट करतात. हा सिद्धांत म्हणजे “एकत्व” – जिथे संपूर्ण विश्व आणि ईश्वर यांचा भेद मिटून जातो.
निरूपण:
ज्ञानदेव या ओवीत सांगतात की, ईश्वर एकाच ठिकाणी बसला असला तरी तो संपूर्ण विश्वात व्याप्त आहे. जसे सूर्य एकाच जागी आकाशात असतो, पण त्याचा प्रकाश संपूर्ण पृथ्वीवर पसरतो; तसेच परब्रह्म एक असूनही, संपूर्ण चराचर सृष्टीमध्ये व्यापून राहते.
अहं ब्रह्मास्मि या वेदवाक्यातून हेच तत्वज्ञान मांडले आहे. आत्मा हा केवळ एका ठिकाणी सीमित नसतो. तो संपूर्ण विश्वात आहे. जसे समुद्राच्या पाण्याने बनलेली प्रत्येक लाट ही समुद्राचाच भाग आहे, तसेच या सृष्टीतील प्रत्येक अंश हा त्या परब्रह्माचाच विस्तार आहे.
ज्ञानेश्वर महाराज हे एक साधे पण गूढ तत्वज्ञान सहजपणे सांगतात की, विश्व आणि ब्रह्म एकच आहेत. आपण ज्या विविध रूपांत पाहतो, त्या फक्त प्रतिमा आहेत, पण त्या सर्वांचा आधार एकच आहे—परमात्मा.
उदाहरण व व्यावहारिक दृष्टिकोन:
ही संकल्पना आपण रोजच्या जीवनातही अनुभवू शकतो. जसे, एकाच आगीपासून अनेक ठिकाणी ज्योती पेटवल्या तरी त्या सर्वांचे मूळ एकच असते. तसेच, आपण भलेही शरीराने वेगळे असलो, तरी आपल्या अस्तित्वाचे मूळ तत्त्व एकच आहे.
हे तत्वज्ञान मानले तर द्वेष, असूया, भेदभाव नष्ट होईल आणि संपूर्ण जग आपले एक कुटुंब वाटेल—”वसुधैव कुटुंबकम्”.
“वसुधैव कुटुंबकम्” आणि संत ज्ञानेश्वरांचे तत्वज्ञान
“वसुधैव कुटुंबकम्” म्हणजेच “संपूर्ण विश्व हेच एक कुटुंब आहे.” या संकल्पनेचा गाभा हा आहे की, सर्व जीव एकाच उगमस्थानातून आलेले आहेत आणि त्यांच्यात मूलभूत भेद नाही. संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या या ओवीतून अगदी सहज आणि रसाळ पद्धतीने हेच तत्वज्ञान मांडले आहे.
ज्ञानेश्वरांचा दृष्टिकोन:
ही ओवी स्पष्ट सांगते की, ईश्वर हा एक असूनही सर्वत्र व्यापलेला आहे. जरी तो एका ठिकाणी असेल, तरीही त्याचे अस्तित्व संपूर्ण विश्वात पसरलेले आहे. याचा अर्थ असा की, संपूर्ण सृष्टी हा त्याचाच विस्तार आहे.
या दृष्टिकोनातून पाहिले तर प्रत्येक जीव, प्रत्येक व्यक्ती आणि प्रत्येक वस्तू ही त्या एकाच ब्रह्मस्वरूपाचा अंश आहे. मग भेद कसला? आपण वेगळे नाही, तर एकाच विश्व-कुटुंबाचा भाग आहोत.
“वसुधैव कुटुंबकम्” चा विस्तार:
✔ सर्वांमध्ये एकाच परमात्म्याचे अस्तित्व आहे:
जसे समुद्रातील प्रत्येक लाट ही समुद्राचाच भाग असते, तसेच प्रत्येक जीव ही त्या परब्रह्माची अभिव्यक्ती आहे.
म्हणूनच, जात, धर्म, भाषा, प्रदेश यांमधील भेदभाव फोल आहेत.
✔ एकत्वाची जाणीव आल्यावर द्वेष नाहीसा होतो:
जर आपण सर्व एकाच विश्व-कुटुंबाचे सदस्य आहोत, तर परकेपण कुठे राहिले?
द्वेष, भेदभाव, अहंकार, स्पर्धा यांचा नाश होऊन सहकार्य, बंधुता आणि प्रेम यांचा प्रसार होतो.
✔ निसर्ग, प्राणी आणि मानव यांच्यातील सुसंवाद:
ही संकल्पना केवळ मानवापुरती मर्यादित नाही, तर संपूर्ण निसर्गाचा समावेश करते.
वृक्ष, नद्या, पशुपक्षी यांनाही आपण आपल्या कुटुंबाचा भाग मानले, तर पर्यावरणाचा नाश होणार नाही.
सारांश:
ही ओवी आपल्याला शिकवते की, परमात्मा हा एक असूनही सर्वत्र आहे. तो आपल्या आतही आहे आणि या विश्वाच्या प्रत्येक कणातही आहे. त्यामुळे आपण स्वतःला इतरांपासून वेगळे समजण्याची गरज नाही. हे तत्वज्ञान आत्मसात केल्यास आपले जीवन निर्मळ, प्रेममय आणि आनंदी होईल.
