तो जयाकडे वास पाहे । तेउती सुखाची सृष्टि होये ।
तो म्हणे तेथ राहे । महाबोधु ।। ७४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय पांचवा
ओवीचा अर्थ – तो जिकडे पाहातो, तिकडे सुखमय सृष्टी होते आणि तो जेथें सांगेल तेथें महाबोध नांदतो.
या ओवीत आत्मज्ञान, परमात्म्याचे स्वरूप, आणि स्थिर चित्त असलेल्या ज्ञानी पुरुषाच्या अनुभूतीविषयी एक सुंदर विवेचन आहे.
निरुपण
१) “तो जयाकडे वास पाहे”
येथे “तो” म्हणजेच ज्ञानी पुरुष किंवा आत्मसाक्षात्कार झालेला योगी. “वास पाहे” म्हणजे ज्याच्याकडे तो आपले लक्ष केंद्रित करतो, ज्याच्याशी त्याचा एकरूप भाव असतो. ज्ञानी पुरुषाचे मन जेथे स्थिर होते, तेथेच त्याला सत्यस्वरूपाचा अनुभव येतो. हा वास बाह्य विषयांवर नसून परमात्म्याच्या स्वरूपावर असतो.
२) “तेउती सुखाची सृष्टि होये”
ज्या गोष्टीत ज्ञानी पुरुषाचे मन स्थिर होते, तेथेच त्याला अनंत आनंदाची अनुभूती मिळते. ही सुखसृष्टि बाह्य जगात नाही, तर अंतर्गत, आत्मसुखाच्या स्वरूपात असते. हे सुख नश्वर, क्षणभंगुर नाही, तर नित्य, अखंड आणि आत्मसिद्ध असते. आत्मसाक्षात्कार झालेल्या पुरुषाला भौतिक सुख-दुःखांचा परिणाम होत नाही, कारण तो स्वतःच परमसुखस्वरूप होऊन जातो.
३) “तो म्हणे तेथ राहे”
आत्मसाक्षात्कार झालेला महापुरुष त्याच स्थितीत, त्या अनुभूतीत कायम राहतो. तो बाह्य जगाच्या मोहात अडकत नाही, कारण त्याला त्याच्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव झालेली असते. अशा स्थितीत तो स्थिर, शांत आणि निर्विकार होऊन जातो. योग, ध्यान आणि आत्मनिवेदनाच्या माध्यमातून तो परमात्म्यात विलीन होतो.
४) “महाबोधु”
येथे “महाबोधु” म्हणजे परमज्ञान, उच्च कोटीचे आत्मबोध. हा महाबोध म्हणजेच “ब्रह्मज्ञान”, जो एकदा मिळाल्यानंतर जन्म-मृत्यूच्या बंधनातून मुक्त करता. जो हा महाबोध प्राप्त करतो, तो स्वतःच आनंदस्वरूप होतो.
योग आणि आत्मज्ञानाचा संबंध
ही ओवी संपूर्ण ध्यानयोगाच्या तत्त्वज्ञानाचा सार सांगते. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो ध्यानाच्या माध्यमातून आपल्या चित्ताला स्थिर करतो, त्याला परमसुखाची अनुभूती होते. “ज्ञानयोग” आणि “ध्यानयोग” यांचा संगम म्हणजेच आत्मसाक्षात्कार”. अशा स्थितीत असलेला ज्ञानी पुरुष वासनांपासून मुक्त होतो, मोह आणि द्वेष यांचा त्याच्यावर परिणाम होत नाही, आणि तो “ब्रह्मस्वरूप” होतो.
निष्कर्ष
ही ओवी आत्मसाक्षात्कार आणि परमसुख याचे सुंदर वर्णन करते. ज्ञानी पुरुषाचे चित्त ज्या ठिकाणी स्थिर होते, तेथेच त्याला अनंत आनंदाचा अनुभव येतो. या सुखासाठी बाहेरच्या कोणत्याही गोष्टीची गरज नसते, कारण हे सुख आत्मस्वरूपातच आहे. जेव्हा मन परमात्म्यात स्थिर होते, तेव्हा तीच स्थिती महाबोधाची असते, जी जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती देते. ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळवण्यासाठी ध्यान, योग, आणि सतत आत्मचिंतन आवश्यक आहे.
