जागतिक पत्रकारितेतील एआयचा उदय

२०१० नंतर डेटा जर्नालिझमचा उदय झाला आणि त्याच काळात अल्गोरिदम-आधारित लेखनाची सुरुवात झाली. आज एआय फक्त सहाय्यक नाही, तर अनेक ठिकाणी सहलेखक, विश्लेषक आणि संपादकाच्या भूमिकेतही दिसतो.

१. स्वयंचलित बातमी लेखन –

The Associated Press (AP) ने काही वर्षांपूर्वीच कमाई अहवाल (earnings reports) आणि क्रीडा निकालांसाठी एआयचा वापर सुरू केला. यामुळे वर्षाला हजारो अहवाल काही मिनिटांत तयार होऊ लागले. पूर्वी जिथे काही शेकडो कंपन्यांचे आर्थिक अहवाल प्रसिद्ध होत होते, तिथे एआयमुळे कव्हरेजचा विस्तार प्रचंड वाढला. पत्रकारांचा वेळ विश्लेषणात्मक आणि सखोल रिपोर्टिंगसाठी मोकळा झाला.
तसेच Reuters ने ‘Lynx Insight’सारखी साधने विकसित केली. ही साधने डेटामधील ट्रेंड्स ओळखून पत्रकारांना संभाव्य बातमी-अँगल सुचवतात. त्यामुळे डेटा-आधारित पत्रकारिता अधिक वेगवान आणि अचूक झाली आहे.

२. डेटा जर्नालिझम आणि तपासणी

The New York Times ने प्रचंड डेटा विश्लेषणासाठी मशीन लर्निंगचा वापर करून निवडणुका, कोविड-१९ आणि हवामान बदल यांसारख्या विषयांवर सखोल प्रकल्प सादर केले. मोठ्या डेटासेटमधून नमुने (patterns) शोधणे, दस्तऐवजांतील महत्त्वाचे मुद्दे वेगळे करणे—ही कामे एआयच्या मदतीने शक्य झाली.
तसेच The Washington Post ने ‘Heliograf’ या एआय टूलद्वारे २०१६ च्या अमेरिकन निवडणुकांदरम्यान हजारो लहान अपडेट्स तयार केले. हे साधन संरचित डेटावर आधारित स्वयंचलित मजकूर तयार करत होते. परिणामी, वाचकांना जलद आणि स्थानिक पातळीवरील माहिती सहज मिळाली.

३. वैयक्तिकृत बातम्या (Personalization)

डिजिटल युगात प्रत्येक वाचक वेगळा आहे. BBC आणि The Guardian सारख्या संस्थांनी एआय-आधारित शिफारस प्रणाली (recommendation systems) वापरून वाचकांच्या आवडीनुसार बातम्या दाखवण्याची पद्धत विकसित केली आहे. यामुळे वाचकांचा प्लॅटफॉर्मवरील वेळ वाढला आणि सहभाग (engagement) अधिक दृढ झाला.

४. भाषांतर आणि जागतिक पोहोच

एआय-आधारित अनुवादामुळे जागतिक पत्रकारितेचा चेहरामोहरा बदलला आहे. अनेक वृत्तसंस्था एका भाषेत प्रकाशित झालेल्या बातम्या काही क्षणांत इतर भाषांत सादर करतात. यामुळे स्थानिक बातम्यांना जागतिक व्यासपीठ मिळाले आहे. बहुभाषिक समाजात—विशेषतः आशिया आणि आफ्रिकेत—हा बदल अत्यंत महत्त्वाचा ठरला आहे.

एआयमुळे घडलेल्या यशोगाथा –

१. ‘रोबोट रिपोर्टर’ची कामगिरी

Xinhua News Agency ने एआय-आधारित न्यूज अँकर सादर करून जगाचे लक्ष वेधले. डिजिटल अँकर २४ तास बातम्या सादर करू शकतो, थकवा नसतो, वेळेची अडचण नसते. जरी तो मानवी संवादाची जागा घेऊ शकत नसला, तरी तांत्रिक दृष्ट्या हा प्रयोग महत्त्वाचा ठरला.

२. क्रीडा आणि आर्थिक रिपोर्टिंग

Forbes सारख्या व्यावसायिक प्रकाशनांनी एआय-आधारित विश्लेषण साधनांचा वापर करून बाजारातील हालचाली, गुंतवणूक ट्रेंड्स आणि आर्थिक अंदाज अधिक वेगाने सादर केले. परिणामतः वाचकांना तत्काळ आणि अचूक माहिती मिळू लागली.

३. फेक न्यूजविरोधातील लढा

एआय-आधारित फॅक्ट-चेकिंग साधनांनी खोटी माहिती ओळखण्यास मदत केली. Full Fact सारख्या संस्थांनी मशीन लर्निंगच्या मदतीने सोशल मीडियावरील दावे तपासण्याची प्रक्रिया वेगवान केली आहे. यामुळे पत्रकारितेची विश्वासार्हता टिकवून ठेवण्यास मदत झाली.

पत्रकारितेतील संरचनात्मक बदल

एआयमुळे केवळ कामाची पद्धत नाही, तर पत्रकारितेचे स्वरूपच बदलत आहे.
वेग आणि प्रमाण वाढले – सेकंदात बातमी तयार होते.
डेटा-केंद्रित दृष्टिकोन – आकडेवारीवर आधारित सखोल विश्लेषण.
मल्टिमीडिया एकत्रीकरण – मजकूर, व्हिडिओ, ऑडिओ एकाच प्लॅटफॉर्मवर.
वाचक-केंद्रित मॉडेल – अल्गोरिदमद्वारे वाचकांच्या सवयींचा अभ्यास.

आव्हाने आणि नैतिक प्रश्न

एआयमुळे काही गंभीर प्रश्नही निर्माण झाले आहेत.
विश्वसनीयता : एआयने तयार केलेल्या मजकुरात चूक असल्यास जबाबदारी कोणाची?
नोकरीचे स्वरूप : पारंपरिक रिपोर्टिंगची गरज कमी होईल का?
अल्गोरिदमिक पक्षपात (bias) : डेटा ज्या समाजातून येतो, त्यातील पूर्वग्रह एआयमध्ये उतरू शकतात.
डीपफेकचा धोका : खोटे व्हिडिओ किंवा ऑडिओ तयार करून दिशाभूल होऊ शकते.

भविष्यातील पत्रकारिता : कोणते बदल अपेक्षित?

१. हायब्रिड न्यूज रूम्स – मानवी पत्रकार आणि एआय एकत्र काम करतील. एआय प्राथमिक मसुदा तयार करेल; संपादन आणि संदर्भनिर्मिती मानवी पत्रकार करतील.
२. इंटरॅक्टिव्ह स्टोरीटेलिंग – वाचकाला स्वतः डेटा शोधण्याची, नकाशे पाहण्याची आणि कथा समजून घेण्याची संधी मिळेल.
३. व्हॉइस आणि एआय अँकर्स – पॉडकास्ट आणि व्हॉइस न्यूजमध्ये एआय-निर्मित निवेदक वाढतील.
४. अत्यंत वैयक्तिकृत न्यूज फीड – प्रत्येक वाचकासाठी वेगळा ‘डिजिटल संपादक’.
५. रिअल-टाइम फॅक्ट-चेकिंग – थेट भाषणादरम्यान चुकीचे दावे तत्काळ तपासले जातील.

एआय हे पत्रकारितेसाठी धोका आहे की संधी—हा प्रश्न आता कालबाह्य होत चालला आहे. प्रत्यक्षात, एआय ही साधनसामग्री आहे; तिचा वापर कसा करायचा हे मानवी मूल्यांवर अवलंबून आहे. जागतिक पातळीवरील उदाहरणे पाहता, एआयने पत्रकारितेची व्याप्ती वाढवली, वेग वाढवला आणि डेटा-आधारित सखोलता दिली आहे. परंतु सत्यशोधन, मानवी संवेदना, सामाजिक जबाबदारी आणि नैतिक भान—ही मूल्ये अद्याप मानवी पत्रकारांच्या हातातच सुरक्षित आहेत.

भविष्यातील पत्रकारिता ही ‘मानव + यंत्र’ या समन्वयावर उभी राहील. जो पत्रकार एआयला प्रतिस्पर्धी न मानता सहकारी मानेल, तोच या नव्या युगात टिकेल. एआयमुळे पत्रकारिता संपणार नाही; उलट ती अधिक सक्षम, बहुआयामी आणि जागतिक होणार आहे.