मानवतेचा नवा आराखडा

"इतिहास म्हणजे केवळ काळाच्या उदरात गडप झालेल्या घटनांचा पडसाद नसून, तो भविष्यासाठी दीपस्तंभ असतो. शहाजीराजांच्या कारकीर्दीतील सांस्कृतिक आणि भाषिक समन्वयाचा वारसा आजच्या डिजिटल युगात 'आंतरभारती' आणि 'विश्वभारती'च्या संकल्पनेतून कसा पुन्हा जिवंत होऊ शकतो, याचा हा एक सखोल वेध….

राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल - ९०११०८७४०६

इतिहासातील बीज, भविष्याचा वटवृक्ष

इतिहास हा केवळ भूतकाळातील घटनांचा संग्रह नसतो; तो भविष्यासाठी दिशा देणारा विचारस्रोतही असतो. भारतीय इतिहासातील अनेक व्यक्तिमत्त्वांकडे आपण केवळ युद्ध, पराक्रम किंवा राज्यकारभाराच्या दृष्टीने पाहतो. मात्र काही व्यक्तिमत्त्वांचे कार्य अधिक खोलवर अभ्यासले, तर त्यांच्या विचारांमध्ये सांस्कृतिक राष्ट्रनिर्मिती, ज्ञानाची देवाणघेवाण, भाषिक समन्वय, अध्यात्म, पर्यावरण आणि समाजरचनेचा व्यापक दृष्टिकोन दिसून येतो. शहाजी राजे भोसले हे असेच एक व्यक्तिमत्त्व आहे.

शहाजीराजांचा अभ्यास करताना त्यांच्या लष्करी पराक्रमाइतकीच त्यांची सांस्कृतिक आणि वैचारिक दृष्टी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अनेक अभ्यासकांच्या मते त्यांनी विविध भारतीय भाषांचा अभ्यास केला होता. त्यांच्या दरबारात विविध प्रांतांतील कवी, लेखक, पंडित, कलावंत आणि विद्वानांना स्थान होते. हे केवळ राजदरबाराचे वैभव नव्हते; ती भारताच्या विविध सांस्कृतिक प्रवाहांना एका सूत्रात बांधण्याची प्रक्रिया होती.

आज भारत भाषिक, सांस्कृतिक आणि भौगोलिक विविधतेने समृद्ध आहे. परंतु ही विविधता अनेकदा संवादाअभावी तुटक भासते. अशा वेळी शहाजीराजांच्या विचारांकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची गरज आहे. त्यांच्या काळातील भाषिक आणि सांस्कृतिक समन्वयाच्या प्रयत्नांना आधुनिक तंत्रज्ञान, अनुवाद, डिजिटल संवाद आणि जागतिक सहकार्याची जोड दिली, तर भारतीयत्व अधिक व्यापक आणि विश्वमानवी मूल्यांशी जोडलेले बनू शकते.

शहाजीराजांचा भाषिक दृष्टिकोन : राज्यकारभारापलीकडील सांस्कृतिक राजकारण

एखादा राजा अनेक भाषा शिकतो, याचा अर्थ तो केवळ प्रशासन सुलभ करण्याचा प्रयत्न करीत आहे, असा मर्यादित अर्थ होत नाही. भाषा म्हणजे संस्कृती, लोकजीवन, ज्ञान, तत्त्वज्ञान आणि समाजमानस यांचे प्रवेशद्वार असते.

शहाजीराजांनी विविध भाषांचा अभ्यास केला, यामागे राज्यविस्ताराची गरज निश्चितच असू शकते; पण त्याचबरोबर विविध प्रदेशांतील लोकांचे मानस समजून घेण्याचीही तयारी त्यामध्ये दिसते. भाषा शिकणे म्हणजे त्या समाजाच्या संस्कृतीला मान्यता देणे. ही भावना भारतीयत्वाचा मूलभूत पाया आहे.

आज भारतात शेकडो भाषा आणि हजारो बोली अस्तित्वात आहेत. पण एका राज्यातील साहित्य दुसऱ्या राज्यापर्यंत पोहोचत नाही. तमिळमधील श्रेष्ठ साहित्य मराठी वाचकांपर्यंत पोहोचत नाही, तर मराठीतील संतवाङ्मय ईशान्य भारतातील युवकांपर्यंत पोहोचत नाही. परिणामी भारतातील अनेक सांस्कृतिक प्रवाह एकमेकांपासून दूर राहतात. शहाजीराजांच्या विचारांचा आधुनिक अर्थ असा होतो की भाषेचा उपयोग सत्तेसाठी नव्हे, तर संवादासाठी व्हावा.

आंतरभारतीची आधुनिक पुनर्मांडणी

साने गुरुजींनी मांडलेली “आंतरभारती” ही संकल्पना आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल माध्यमे आणि अनुवाद तंत्रज्ञानामुळे अधिक प्रभावीपणे राबविता येऊ शकते. आज प्रत्येक राज्यातील साहित्य, लोककला, लोकपरंपरा, लोकविज्ञान, कृषी अनुभव, पर्यावरणीय चळवळी आणि सामाजिक प्रयोग यांचे परस्पर अनुवाद केले, तर भारतातील ज्ञानप्रवाह अधिक वेगाने एकमेकांपर्यंत पोहोचू शकतो.

मराठीतील एखादा शेतकरी जलसंधारणाचा अनुभव लिहितो आणि त्याचा अनुवाद कन्नड, हिंदी, पंजाबी, ओडिया किंवा आसामी भाषेत होतो, तर त्याचा उपयोग संपूर्ण देशाला होऊ शकतो. केरळमधील जैवविविधतेचे अनुभव राजस्थानपर्यंत पोहोचू शकतात. सिक्कीममधील सेंद्रिय शेतीचे मॉडेल विदर्भातील शेतकऱ्यांपर्यंत सहज पोहोचू शकते. अशा प्रकारे आंतरभारती ही साहित्यापुरती मर्यादित न राहता ज्ञानाची राष्ट्रीय देवाणघेवाण बनू शकते.

भारतीयत्व म्हणजे एकसारखेपणा नव्हे, तर विविधतेतील समन्वय

भारतीयत्वाची संकल्पना अनेकदा चुकीच्या अर्थाने मांडली जाते. भारतीयत्व म्हणजे सर्वांना एकाच साच्यात बसविणे नव्हे. भारतीयत्व म्हणजे विविधतेचा आदर ठेवून समान मूल्यांवर उभारलेला सांस्कृतिक संवाद.
शहाजीराजांच्या दरबारातील विविध प्रांतांतील विद्वान याचेच प्रतीक होते. प्रत्येकाने आपली भाषा, परंपरा, श्रद्धा आणि ज्ञान जपले; पण सर्वजण एका व्यापक सांस्कृतिक चौकटीत एकत्र आले. आज भारताला याच समन्वयाची आवश्यकता आहे.

शेती, पाणी आणि पर्यावरण : भारतीयत्वाचा नवा आधार

एकविसाव्या शतकात भारतीयत्वाची पुनर्मांडणी केवळ इतिहास आणि संस्कृतीवर आधारित असू शकत नाही. ती पर्यावरणीय जबाबदारीशी जोडावी लागेल.

भारतातील प्रत्येक राज्याला पाणी, मृदासंवर्धन, जंगल, नद्या, हवामान बदल, जैवविविधता आणि शाश्वत शेती या समान समस्या आहेत. जर प्रत्येक राज्यातील संशोधक, शेतकरी, पर्यावरण अभ्यासक आणि सामाजिक कार्यकर्ते एकत्र आले, तर भारतासाठी स्वतंत्र पर्यावरणीय ज्ञानव्यवस्था निर्माण होऊ शकते.

गुजरातच्या जलव्यवस्थापनाचा अनुभव महाराष्ट्रात, महाराष्ट्रातील जलयुक्त प्रयोग बुंदेलखंडमध्ये, हिमालयीन जलस्रोतांचे संरक्षण दक्षिण भारतात आणि ईशान्य भारतातील जंगल व्यवस्थापनाचा अभ्यास पश्चिम भारतात पोहोचू शकतो. अशा ज्ञानविनिमयातून भारतीयत्व अधिक सशक्त होईल.

भारतीय लेखकांचे राष्ट्रीय जाळे

आज प्रत्येक राज्यात उत्कृष्ट साहित्य निर्माण होत आहे. परंतु भारतीय साहित्याचा परस्पर संवाद अत्यल्प आहे. कल्पना करा—दर महिन्याला भारतातील एका भाषेतील दहा निवडक कथा, कविता, लेख, संशोधनपर निबंध आणि लोकसाहित्य सर्व भारतीय भाषांमध्ये अनुवादित झाले, तर पुढील पिढीला भारत अधिक जवळून समजेल. यातून केवळ साहित्य समृद्ध होणार नाही, तर राष्ट्रीय भावनाही अधिक दृढ होईल.

तंत्रज्ञान आणि भारतीयत्व

कृत्रिम बुद्धिमत्ता, मशीन ट्रान्सलेशन, डिजिटल ग्रंथालये, मुक्त ज्ञानभांडार, पॉडकास्ट, ऑनलाइन अभ्यासक्रम, मुक्त संशोधन मंच आणि डिजिटल संग्रहालये यांच्या माध्यमातून भारतीयत्वाला नवीन स्वरूप देता येईल. भारतातील प्रत्येक जिल्ह्याचे ज्ञान, लोकपरंपरा, कृषी अनुभव, जैवविविधता, लोककला आणि इतिहास यांचे डिजिटल दस्तावेजीकरण करून त्याचे सर्व भारतीय भाषांमध्ये रूपांतर करणे ही काळाची गरज आहे. यामुळे भारतीयत्व कागदापुरते न राहता डिजिटल संस्कृती बनेल.

शहाजीराजांचा अध्यात्मिक समन्वय

शहाजीराजांच्या काळात विविध संत, पंथ आणि धार्मिक परंपरांना आश्रय मिळाल्याचे उल्लेख आढळतात. ही बाब अत्यंत महत्त्वाची आहे.
भारतीय अध्यात्माचे वैशिष्ट्य म्हणजे विविध मार्गांना मान्यता देणे. भक्ती, योग, ज्ञान, सूफी, नाथ, वीरशैव, वारकरी, दास, रामदासी, अद्वैत, विशिष्टाद्वैत, शैव, वैष्णव अशा अनेक परंपरा भारतात एकत्र नांदल्या. शिवाजी महाराजांनी विविध प्रदेशांतील संतांना गुरूस्थानी मानले, ही बाब भारतीय अध्यात्मातील समन्वयाची साक्ष देते. आज हा विचार अधिक व्यापक स्वरूपात मांडण्याची गरज आहे.

विश्वभारती : भारतीयत्वाचा जागतिक विस्तार

भारतीयत्वाची पुढील पायरी म्हणजे विश्वभारती. याचा अर्थ भारतीय संस्कृतीचा प्रसार एवढाच नसून जगातील सर्व संस्कृतींशी समानतेने संवाद साधणे हा आहे. जगभरात हवामान बदल, जलसंकट, अन्नसुरक्षा, मानसिक तणाव, सांस्कृतिक संघर्ष आणि पर्यावरणीय संकटे वाढत आहेत. या सर्व प्रश्नांवर भारताकडे योग, आयुर्वेद, सहजीवन, ग्रामव्यवस्था, जलसंवर्धन, जैवविविधता, अध्यात्म आणि अहिंसा यांसारख्या समृद्ध परंपरा आहेत. त्याचप्रमाणे जगाकडेही विज्ञान, व्यवस्थापन, संशोधन, तंत्रज्ञान आणि नवकल्पना आहेत. विश्वभारती म्हणजे या दोन्ही ज्ञानपरंपरांचा समन्वय.

नव्या सामाजिक चळवळीची गरज

आज देशात अनेक चळवळी आहेत; पण त्या अनेकदा एका विषयापुरत्याच मर्यादित राहतात. आता शेती, पाणी, पर्यावरण, नदी, भाषा, साहित्य, विज्ञान, अध्यात्म, तंत्रज्ञान आणि सामाजिक विकास यांना एकत्र आणणारी राष्ट्रीय चळवळ उभारण्याची गरज आहे. या चळवळीमध्ये शेतकरी, संशोधक, लेखक, पत्रकार, पर्यावरण अभ्यासक, अभियंते, शिक्षक, विद्यार्थी, संतविचारांचे अभ्यासक आणि तंत्रज्ञान तज्ज्ञ सहभागी झाले, तर भारतीयत्वाला नवे रूप मिळू शकते.

भारतीयत्वाचा केंद्रबिंदू : संवाद

भारतीय इतिहासाचा अभ्यास सांगतो की भारताची शक्ती तलवारीत नव्हती; ती संवादात होती.

उपनिषदे संवादातून निर्माण झाली.
बौद्ध संघ संवादातून वाढले.
भक्ती चळवळ संवादातून विस्तारली.
संतवाङ्मय लोकभाषेत संवाद साधत राहिले.
शहाजीराजांच्या दरबारातही हा संवादच दिसतो.
आज सोशल मीडिया अनेकदा संवादाऐवजी संघर्ष निर्माण करतो. या माध्यमांचे रूपांतर ज्ञानसंवादात करणे, हेच आधुनिक भारतीयत्वाचे मोठे कार्य ठरेल.

भारतीयत्व आणि संशोधन

आज भारतीय इतिहास, लोकपरंपरा, पर्यावरण, जलव्यवस्था, कृषी परंपरा, लोकविज्ञान आणि संत साहित्य यांचा बहुभाषिक तुलनात्मक अभ्यास अत्यंत कमी प्रमाणात होतो. देशातील विद्यापीठांनी संयुक्त संशोधन प्रकल्प राबविले, तर भारतीय ज्ञानपरंपरेचे अनेक अज्ञात पैलू समोर येतील. इतिहास, पर्यावरण, कृषीशास्त्र, भाषाविज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि समाजशास्त्र यांना एकत्र आणणारे आंतरविद्याशाखीय संशोधन ही पुढील पायरी ठरू शकते.

शहाजीराजांची प्रेरणा आणि उद्याचा भारत

शहाजीराजांचा वारसा केवळ स्वराज्याच्या पूर्वपीठिकेपुरता मर्यादित नाही. त्यांच्या कार्यातून बहुभाषिकता, सांस्कृतिक समन्वय, ज्ञानाचा आदर, विविधतेचा स्वीकार आणि अध्यात्मिक एकात्मता यांचे दर्शन घडते. या विचारांना आधुनिक संदर्भात नव्याने उलगडण्याची आवश्यकता आहे. तथापि, इतिहासातील काही दावे—उदाहरणार्थ त्यांनी नेमक्या किती भाषा आत्मसात केल्या किंवा विशिष्ट स्वरूपाचा संस्थात्मक भाषिक कार्यक्रम राबविला—यांसाठी उपलब्ध ऐतिहासिक साधने, बखरी, पत्रव्यवहार आणि संशोधनग्रंथ यांच्या चिकित्सक अभ्यासाची जोड आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रेरणादायी मांडणी आणि इतिहाससिद्ध तथ्य यांमध्ये आवश्यक तो फरक राखणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

आज भारत एका नव्या टप्प्यावर उभा आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल तंत्रज्ञान, ज्ञानविनिमय, पर्यावरणीय संकटे आणि जागतिकीकरण यांच्या पार्श्वभूमीवर भारतीयत्वाची नवी व्याख्या घडविण्याची वेळ आली आहे. या भारतीयत्वाचा पाया भाषिक समन्वय, साहित्याचा परस्पर अनुवाद, संशोधनाची देवाणघेवाण, शाश्वत शेती, जलसंवर्धन, नदी पुनरुज्जीवन, जैवविविधतेचे संरक्षण, सामाजिक न्याय आणि आध्यात्मिक सहअस्तित्व यांवर उभा राहू शकतो.

आंतरभारती ही भारतातील विविध भाषांना जोडणारी जीवनवाहिनी ठरू शकते, तर विश्वभारती ही भारताच्या अनुभवांना जगाशी जोडणारी ज्ञानसेतू बनू शकते. या दोन्ही संकल्पना एकत्र आल्या, तर भारत केवळ आर्थिक महासत्ता नव्हे, तर ज्ञान, संस्कृती, पर्यावरण आणि मानवतेच्या समन्वयाचे जागतिक केंद्र बनू शकतो.

कदाचित हेच शहाजीराजांच्या दूरदृष्टीचे आधुनिक रूप असेल—राज्यांच्या सीमा ओलांडून भाषांना जोडणारा, भाषांच्या पलीकडे संस्कृतींना जोडणारा, संस्कृतींच्या पलीकडे मानवतेला जोडणारा आणि मानवतेच्या पलीकडे संपूर्ण सृष्टीशी सुसंवाद साधणारा भारत.