ज्ञानेश्वरांची भाक

तूं मन बुद्धि सांचेसीं । जरी माझिया स्वरूपीं अर्पिसी ।
तरी मातेंचि गा पावसी । हे माझी भाक ।। ७९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – तूं मनबुद्धि ही खरोखर माझ्या स्वरूपांत अर्पण करशील, तर मग माझ्याशी एकरूपच होशील, हें माझें प्रतिज्ञापूर्वक सांगणें आहे.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत भक्तीयोगाचा, आत्मसमर्पणाचा आणि आत्मसाक्षात्काराचा सारांश अत्यंत थोडक्यात, पण विलक्षण गहिर्‍या अर्थाने प्रकट होतो. श्रीकृष्ण अर्जुनाला जे सांगत आहेत, ते केवळ युद्धभूमीवर दिलेले उपदेश नाहीत, तर प्रत्येक काळातील, प्रत्येक साधकाच्या अंतःकरणात उमटणारे शाश्वत सत्य आहे. “तूं मनबुद्धि सांचेसीं जरी माझिया स्वरूपीं अर्पिसी” – हा शब्दसमूह ऐकायला सोपा वाटतो, पण त्यामध्ये संपूर्ण साधनेचा प्रवास सामावलेला आहे.

मानवी जीवनाचे केंद्र मन आणि बुद्धी यांच्याभोवती फिरत असते. मन म्हणजे इच्छा, भावना, आकर्षण, भीती, राग, द्वेष, आसक्ती यांचे चलतं-फिरतं विश्व. बुद्धी म्हणजे निर्णय, विवेक, तर्क, निवड, अपेक्षा आणि नियंत्रणाचा भास. मन चंचल आहे, बुद्धी अहंकारी आहे. मन भोगाकडे ओढते, बुद्धी त्याला योग्य ठरवते. मन काहीतरी हवं म्हणून अस्वस्थ होतं, बुद्धी त्यासाठी कारणं शोधते. अशा या मन-बुद्धीच्या युतीमुळे माणूस सतत बाहेरच्या जगात अडकलेला राहतो.

ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात, की साधना म्हणजे मन आणि बुद्धी दाबून टाकणे नाही, त्यांचा नाश करणे नाही, तर त्यांना त्यांच्या मूळ स्त्रोताकडे अर्पण करणे आहे. “अर्पण” हा शब्द येथे फार महत्त्वाचा आहे. अर्पण म्हणजे टाकून देणे नाही, विसर्जन नाही, तर प्रेमाने, श्रद्धेने, पूर्ण विश्वासाने समर्पण करणे. मन-बुद्धी देवाला अर्पण करणं म्हणजे आपल्या इच्छा, निर्णय, योजना, भीती, अपेक्षा या सगळ्यांचा कर्तेपणा सोडणं.

आपण सामान्यतः देवाकडे काय अर्पण करतो ? फुलं, नैवेद्य, उदबत्ती, पूजा. पण आपलं मन मात्र आपण स्वतःकडेच ठेवतो. बुद्धीही आपलीच ठेवतो. देवाला बाह्य वस्तू देतो, पण अंतःकरण देत नाही. ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात, की खरी पूजा ही मन-बुद्धी अर्पण केल्यावरच सुरू होते. कारण देवाला वस्तू नकोत, त्याला आपलं ‘मीपण’ नकोसं व्हावं असं असतं.

मन आणि बुद्धी “सांचेसीं” म्हणजे पूर्णपणे, कुठलाही कोपरा राखून न ठेवता, कोणताही हिशेब न ठेवता अर्पण करणं. आपण बहुतेक वेळा देवाशी व्यवहार करतो. “हे केलं तर ते दे”, “हे झालं तर मी अमुक करीन.” हा व्यवहार मनाचा आहे, बुद्धीचा आहे. पण समर्पणात व्यवहार नसतो, तिथे विश्वास असतो. ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टीने भक्ती म्हणजे व्यवहार संपवून नातं सुरू करणं.

“माझिया स्वरूपीं अर्पिसी” असं माऊली म्हणतात. म्हणजे मन-बुद्धी कोणत्या देवमूर्तीला, कोणत्या रूपाला अर्पण करायची नाही, तर ‘स्वरूपाला’ अर्पण करायची. हे स्वरूप म्हणजे काय? ते आकाशात बसलेलं काही वेगळं तत्त्व नाही. तेच स्वरूप आपल्या आत आहे, जे शुद्ध आहे, साक्षी आहे, अव्यय आहे. मन-बुद्धी त्या स्वरूपात अर्पण करणं म्हणजे द्वैताचा अंत.

आपण नेहमी म्हणतो – “मी आणि देव.” ही दोनपणाची भावना मन-बुद्धीची निर्मिती आहे. पण जेव्हा मन-बुद्धीच अर्पण होतात, तेव्हा ‘मी’ उरत नाही, ‘तो’ही उरत नाही, उरतं ते केवळ अस्तित्व. म्हणूनच माऊली पुढे म्हणतात – “तरी मातेंचि गा पावसी.” म्हणजे मग तू मला मिळशील असं नाही, तर तूच मला होशील. प्राप्ती आणि प्राप्तकर्ता हे दोन वेगळे घटक राहत नाहीत.

हा मोठा सूक्ष्म फरक आहे. आपण देवप्राप्तीची भाषा वापरतो, पण ज्ञानेश्वर आत्मैक्याची भाषा बोलतात. देव मिळतो असं नाही, तर देवच होतो. जसं नदी समुद्राला मिळते असं आपण म्हणतो, पण मिळाल्यावर नदी वेगळी राहत नाही. तिचं नाव, प्रवाह, दिशा सगळं समुद्रात विरतं. तसंच मन-बुद्धी अर्पण झाल्यावर व्यक्तीपण विरतं. पण हे इतकं सोपं नाही. कारण मन-बुद्धी अर्पण करणं म्हणजे सगळ्यात अवघड गोष्ट – आपली ओळख सोडणं. आपली मतं, आपले आग्रह, आपली प्रतिमा, आपली अपेक्षा, आपला अभिमान – हे सगळं मन-बुद्धीशी जोडलेलं असतं. म्हणूनच माणूस देवावर प्रेम करतो, पण समर्पणापर्यंत येत नाही. भक्तीची सुरुवात प्रेमाने होते, पण पूर्णत्व समर्पणात येते.

ज्ञानेश्वर माऊली हे सत्य अर्जुनाला सांगत असताना कुठलाही दबाव आणत नाहीत. “हे माझी भाक” असं ते म्हणतात. भाक म्हणजे प्रतिज्ञा, आश्वासन. आदेश नाही, धमकी नाही, भीती नाही. केवळ आश्वासन. “तू केलंस तर मी देईन” असं नाही, तर “हे तुझ्याच हिताचं सत्य आहे” असं प्रेमळ सांगणं आहे. संतांचा हा स्वर फार मृदू असतो, पण तो अतिशय ठाम असतो.

आजच्या काळात ही ओवी अधिकच अर्थपूर्ण वाटते. कारण आजचा माणूस मनाने अधिक अस्वस्थ आहे आणि बुद्धीने अधिक थकलेला आहे. निर्णय घ्यायला बुद्धी आहे, पण शांती नाही. पर्याय आहेत, पण समाधान नाही. माहिती प्रचंड आहे, पण विवेक हरवत चालला आहे. अशा वेळी मन-बुद्धी अर्पण करण्याचा मार्ग म्हणजे पलायन नाही, तर मुक्ती आहे.

मन-बुद्धी अर्पण केल्यावर माणूस निष्क्रिय होत नाही, उलट अधिक सजग होतो. निर्णय होतच राहतात, कृती होतच राहते, पण कर्तेपणाचा भार राहत नाही. यश-अपयश समान वाटू लागतं. स्तुती-निंदा मनाला हलवत नाही. कारण ज्याला दुखावलं जायचं होतं ते ‘मी’च उरलेलं नसतं.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टीने योग म्हणजे शरीराच्या आसनात अडकलेली प्रक्रिया नाही. योग म्हणजे मन-बुद्धीची योग्य दिशा. ती दिशा म्हणजे ईश्वरस्वरूपाकडे जाणं. आणि हे जाणं म्हणजे अंतर कमी करणं नाही, तर अंतरच मिटवणं. म्हणूनच “तरी मातेंचि गा पावसी” हे वाक्य अत्यंत निर्णायक आहे. ही ओवी आपल्याला विचारायला लावते – आपण देवाकडे काय घेऊन जातो आणि काय ठेवून देतो ? आपली पूजा खरी आहे का की सुरक्षित अंतरावरून केलेली औपचारिकता आहे ? मन-बुद्धी अर्पण न करता आपण केवळ बाह्य कर्मात अडकलेलो आहोत का ? हा प्रश्न अस्वस्थ करणारा आहे, पण हाच प्रश्न मुक्तीकडे नेणारा आहे.

ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की आत्मसमर्पण हा अंतिम टप्पा नाही, तोच खरा प्रारंभ आहे. जिथे मन-बुद्धी संपतात, तिथेच खरी चेतना सुरू होते. जिथे ‘मी’ संपतो, तिथेच ईश्वर प्रकटतो. आणि म्हणूनच ही ओवी केवळ तत्त्वज्ञान नाही, तर जगण्याची दिशा आहे. शेवटी, या ओवीचा संदेश असा आहे की ईश्वर दूर नाही, तो मिळवायचा विषय नाही. तो आधीपासूनच आहे. फक्त मन-बुद्धीचा पडदा दूर झाला पाहिजे. तो पडदा दूर करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे अर्पण. आणि त्या अर्पणानंतर जे उरतं, तेच ईश्वर, तेच आत्मा, तेच सत्य.

म्हणून ज्ञानेश्वर माऊली ठामपणे, पण प्रेमाने सांगतात –
तूं मन बुद्धि सांचेसीं जरी माझिया स्वरूपीं अर्पिसी,
तरी मातेंचि गा पावसी – हे माझी भाक.