भक्तांचे लळे पुरवणारी परमेश्वराची माया : ज्ञानेश्वरीतील सुंदर तत्त्वज्ञान

कां जे लळेयांचे लळे सरती । मनोरथांचे मनौरे पुरती ।
जरी मोहरें श्रीमंतें होती । तुम्हां ऐसी ।। ३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – कारण की, तुमच्यासारखे जर समर्थ आईबाप असतील, तर हट्ट घेणाऱ्यांचे लाड पुरतात व मनोरथ करणाऱ्यांचे उंच डोलारे पूर्ण होतात.

संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी या आपल्या अमर ग्रंथामध्ये भगवद्गीतेचे अत्यंत रसाळ आणि सहज समजणारे निरूपण केले आहे. या निरूपणात त्यांनी केवळ तत्त्वज्ञान मांडले नाही, तर मानवी जीवनातील भावविश्व, भक्तीची नाळ आणि परमेश्वराशी असलेले नाते अत्यंत कोमलतेने व्यक्त केले आहे. ही ओवी त्या भावविश्वाचे सुंदर चित्र उभे करते. येथे संत ज्ञानेश्वर भक्त आणि परमेश्वर यांच्यातील नाते आई-वडील आणि लेकरू यांच्यातील प्रेमळ नात्याशी जोडून सांगतात.

या ओवीचा आशय पाहिला तर संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की, ज्या घरात समर्थ आणि प्रेमळ आई-वडील असतात, त्या घरातील मुलांचे हट्ट सहज पूर्ण होतात. मुलांच्या मनात जे काही स्वप्न, इच्छा किंवा मनोरथ असतात, ते त्यांच्या आई-वडिलांच्या प्रेमामुळे पूर्णत्वाला जातात. हे अगदी साधे आणि सहज दिसणारे जीवनातील उदाहरण आहे. मात्र संत ज्ञानेश्वर त्याचा उपयोग करून परमेश्वर आणि भक्त यांच्यातील गूढ नाते स्पष्ट करतात.

मानवी जीवनात ‘लळे’ हा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. लळा म्हणजे हट्ट, प्रेमाने केलेली मागणी, बालमनातील निरागस आग्रह. लहान मूल जेव्हा आपल्या आई-वडिलांकडे एखाद्या गोष्टीसाठी हट्ट धरते, तेव्हा त्या हट्टामध्ये स्वार्थ नसतो; तो असतो निरागस प्रेमाचा आणि विश्वासाचा आविष्कार. मुलाला खात्री असते की माझे आई-वडील माझे ऐकतील, माझी इच्छा पूर्ण करतील. त्यामुळेच ते निर्धास्तपणे हट्ट करतात. संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, जिथे आई-वडील सक्षम, श्रीमंत किंवा समर्थ असतात, तिथे मुलांच्या या हट्टांना पूर्ण होण्यास अडथळा राहत नाही. कारण त्या आई-वडिलांकडे ते पूर्ण करण्याची क्षमता असते.

ही गोष्ट जरी कौटुंबिक जीवनातील असली तरी संत ज्ञानेश्वर त्यातून एक आध्यात्मिक तत्त्व उलगडतात. परमेश्वर हा सर्वांचा पिता आणि माता आहे. उपनिषदांपासून संतपरंपरेपर्यंत ही भावना अनेकदा व्यक्त झाली आहे. भक्त हा परमेश्वराचे लेकरू आहे. जेव्हा भक्त परमेश्वराकडे निरागस भावनेने, पूर्ण विश्वासाने आणि प्रेमाने काही मागतो, तेव्हा परमेश्वर त्या भक्ताची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी पुढे येतो. कारण भक्त आणि परमेश्वर यांच्यातील नाते हे व्यवहाराचे नसून प्रेमाचे आहे.

भक्तीमार्गातील सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हा भावबंध. ज्ञानमार्गात तत्त्वज्ञान, विचार आणि विवेकाला महत्त्व दिले जाते; कर्ममार्गात कर्तव्य आणि कृतीला. परंतु भक्तीमार्गात प्रेम आणि समर्पणाला सर्वांत मोठे स्थान आहे. भक्त जेव्हा परमेश्वराशी संवाद साधतो, तेव्हा तो एखाद्या दूरच्या शक्तीशी नव्हे, तर आपल्या घरातील प्रेमळ आई-वडिलांशी बोलत आहे, अशी भावना ठेवतो. त्यामुळे भक्तीमध्ये भीती नसते, संकोच नसतो; असतो तो केवळ प्रेमाचा आणि विश्वासाचा आधार.

“मनोरथांचे मनोरे पुरती” या ओळीमध्ये संत ज्ञानेश्वरांनी मानवी मनातील स्वप्नांचे अत्यंत सुंदर चित्रण केले आहे. ‘मनोरथ’ म्हणजे मनात उभ्या राहणाऱ्या इच्छा, आकांक्षा, स्वप्ने. माणूस आपल्या जीवनात अनेक स्वप्ने पाहतो. काही स्वप्ने लहान असतात, काही मोठी असतात. संत ज्ञानेश्वर त्यांना ‘मनोरथांचे मनोरे’ असे म्हणतात. मनोरा म्हणजे उंच, भव्य रचना. म्हणजेच माणसाच्या मनातील स्वप्ने ही अनेकदा उंच आणि भव्य असतात. परंतु ही स्वप्ने पूर्ण होण्यासाठी आधाराची गरज असते. जसे मुलांच्या स्वप्नांना आई-वडिलांचा आधार लागतो, तसेच भक्तांच्या स्वप्नांना परमेश्वराचा आधार लागतो.

भक्ताच्या जीवनात परमेश्वर हा त्या आधाराचा स्रोत असतो. भक्त जेव्हा परमेश्वरावर पूर्ण विश्वास ठेवतो, तेव्हा त्याच्या जीवनातील अनेक अडचणी दूर होऊ लागतात. येथे संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, परमेश्वर हा इतका समर्थ आहे की तो भक्तांच्या मनोरथांचे मनोरे पूर्ण करू शकतो. म्हणजेच भक्ताच्या मनातील उंच स्वप्ने साकार करण्याची शक्ती परमेश्वराकडे आहे.

परंतु येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते. संत ज्ञानेश्वर जेव्हा भक्ताच्या मनोरथांची पूर्तता होते असे म्हणतात, तेव्हा ते केवळ भौतिक इच्छांचा विचार करत नाहीत. भक्तीमार्गात खरी इच्छा म्हणजे परमेश्वराची प्राप्ती, आत्मज्ञान आणि अंतःकरणातील शांती. भौतिक सुखसंपत्ती ही तात्पुरती असते; ती येते आणि जाते. परंतु परमेश्वराच्या कृपेने मिळणारी अंतःशांती आणि आत्मिक समाधान हे कायमचे असते.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीमध्ये ‘श्रीमंत’ हा शब्दही अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. येथे श्रीमंती म्हणजे केवळ धनसंपत्ती नव्हे. समर्थता, सामर्थ्य, करुणा आणि उदारता यांचा समावेश त्या श्रीमंतीत आहे. ज्या आई-वडिलांकडे ही संपत्ती असते, ते आपल्या मुलांचे लाड पुरवू शकतात. त्याचप्रमाणे परमेश्वर हा सर्व शक्तींचा स्रोत आहे. त्यामुळे तो भक्तांच्या जीवनातील अडचणी दूर करू शकतो, त्यांना मार्गदर्शन करू शकतो आणि त्यांचे जीवन समृद्ध करू शकतो.

संत ज्ञानेश्वरांच्या विचारांचा गाभा असा आहे की भक्ताने परमेश्वराशी असलेले नाते प्रेमाचे आणि विश्वासाचे ठेवावे. जसे लहान मूल आपल्या आई-वडिलांवर पूर्ण विश्वास ठेवते, तसेच भक्ताने परमेश्वरावर विश्वास ठेवला पाहिजे. जेव्हा हा विश्वास निर्माण होतो, तेव्हा भक्ताच्या मनातील भीती आणि असुरक्षितता दूर होतात. त्याला वाटू लागते की माझ्या जीवनात जे काही घडते आहे, ते परमेश्वराच्या इच्छेने आणि माझ्या कल्याणासाठीच घडते आहे.

आजच्या आधुनिक जीवनात माणूस अनेक ताणतणावांनी ग्रस्त आहे. स्पर्धा, अपेक्षा आणि अस्थिरता यामुळे मन अस्वस्थ झालेले आहे. अशा परिस्थितीत संत ज्ञानेश्वरांचे हे तत्त्वज्ञान अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. कारण ते माणसाला सांगते की जीवनातील प्रत्येक गोष्ट स्वतःच्या शक्तीवरच उभी नाही. आपल्या मागे एक दैवी शक्ती आहे, जी आपल्याला आधार देत असते.

ही जाणीव माणसाच्या जीवनाला स्थैर्य देते. जेव्हा माणूस परमेश्वरावर विश्वास ठेवतो, तेव्हा त्याच्या मनातील असुरक्षितता कमी होते. त्याला वाटते की माझ्या जीवनात जरी अडचणी आल्या, तरी त्या पार करण्यासाठी परमेश्वर माझ्या सोबत आहे. त्यामुळे तो धैर्याने आणि आत्मविश्वासाने जीवन जगू लागतो.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीमध्ये एक अत्यंत कोमल भाव व्यक्त झाला आहे—तो म्हणजे परमेश्वराची माया. परमेश्वर हा केवळ न्याय देणारा किंवा दंड देणारा शक्तिमान अधिपती नाही. तो प्रेमळ आई-वडिलांसारखा आहे. तो आपल्या भक्तांवर माया करतो, त्यांचे लाड पुरवतो आणि त्यांचे रक्षण करतो. ही भावना भक्ताच्या मनाला अत्यंत समाधान देते.

भक्तीमार्गातील अनेक संतांनी हीच भावना व्यक्त केली आहे. संत तुकारामांनीही विठ्ठलाला ‘माऊली’ म्हटले आहे. ‘माऊली’ म्हणजे आई. आई आपल्या मुलावर जसे निरपेक्ष प्रेम करते, तसेच परमेश्वर भक्तांवर प्रेम करतो. संत ज्ञानेश्वरांच्या ओवीमध्येही हाच भाव प्रकट होतो.

या ओवीचा आणखी एक अर्थ असा आहे की माणसाने आपल्या जीवनात परमेश्वराशी असलेले नाते जिवंत ठेवले पाहिजे. जेव्हा माणूस केवळ स्वार्थ, अहंकार आणि भौतिक सुखांच्या मागे धावतो, तेव्हा त्याचे जीवन रिकामे आणि अस्थिर होते. परंतु जेव्हा तो परमेश्वराशी संवाद साधतो, भक्ती करतो आणि विश्वास ठेवतो, तेव्हा त्याच्या जीवनाला एक वेगळी दिशा मिळते.

संत ज्ञानेश्वरांचे तत्त्वज्ञान हे जीवनाला सकारात्मक दृष्टी देणारे आहे. ते माणसाला सांगते की तुमच्या जीवनात जरी अनेक इच्छा आणि स्वप्ने असली, तरी त्यांना पूर्ण करण्यासाठी परमेश्वराचा आधार घ्या. त्या आधारामुळे तुमचे जीवन अधिक समृद्ध आणि अर्थपूर्ण होईल.

अखेरीस या ओवीचा सार असा सांगता येईल की भक्त आणि परमेश्वर यांच्यातील नाते हे आई-वडील आणि लेकरू यांच्या प्रेमळ नात्यासारखे आहे. जसे समर्थ आई-वडील आपल्या मुलांचे लाड पुरवतात आणि त्यांच्या स्वप्नांना आधार देतात, तसेच परमेश्वर आपल्या भक्तांच्या जीवनातील मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी सदैव सज्ज असतो. मात्र त्यासाठी भक्ताच्या मनात निरागसता, विश्वास आणि प्रेम असणे आवश्यक आहे.

संत ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला केवळ आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान शिकवत नाही, तर जीवनाकडे पाहण्याची एक सुंदर दृष्टीही देते. ती आपल्याला सांगते की परमेश्वर हा दूर नाही; तो आपल्या जीवनात प्रेमळ आई-वडिलांसारखा सदैव आपल्या सोबत आहे. त्यामुळे भक्ताने विश्वासाने, प्रेमाने आणि समर्पणाने त्याच्याकडे धाव घ्यावी. तेव्हा त्याच्या जीवनातील ‘लळे’ आणि ‘मनोरथांचे मनोरे’ खऱ्या अर्थाने पूर्णत्वाला जातील.