Scope Creep मुळे निर्माण होणारा ताण : एक गंभीर मानसिक आरोग्य समस्या (भाग २)

भारतीय समाजात ही समस्या अधिक तीव्र स्वरूपात दिसते, कारण आपल्याकडे “त्याग” आणि “सहनशीलता” यांना गौरव दिला जातो. विशेषतः स्त्रिया, शिक्षक, आरोग्यसेवक, पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते, आणि तरुण कर्मचारी—हे सगळे Scope Creep चे बळी ठरतात. त्यांना वाटते की थांबणे म्हणजे स्वार्थ, विश्रांती म्हणजे आळशीपणा, आणि स्वतःची काळजी घेणे म्हणजे कमजोरी. पण हे समज चुकीचे आहेत.

Scope Creep ही संकल्पना वरवर पाहता केवळ कामाच्या चौकटीशी संबंधित वाटते. पण तिचे परिणाम माणसाच्या मनावर, भावनांवर आणि अस्तित्वाच्या जाणिवेवर खोलवर उमटतात. माणूस जेव्हा सतत आपल्या क्षमतेपेक्षा अधिक जबाबदाऱ्या उचलतो, तेव्हा त्याचे मन हळूहळू थकायला लागते. हा थकवा केवळ शरीरात नसतो; तो विचारांमध्ये, भावनांमध्ये आणि आत्मसंवादात खोलवर रुजतो. हाच थकवा पुढे जाऊन Anxiety, Depression आणि Burnout या अवस्थांमध्ये बदलतो.

चिंता म्हणजे केवळ काळजी नव्हे. ती एक सततची अस्वस्थता असते—काहीतरी चुकत आहे, काहीतरी बिघडणार आहे, आपण अपयशी ठरणार आहोत—अशा विचारांनी भरलेली. Scope Creep मुळे ही भावना वाढते, कारण माणूस कायमच अपूर्णतेच्या दबावाखाली जगत असतो. काम संपत नाही, अपेक्षा पूर्ण होत नाहीत, आणि मनाला विश्रांती मिळत नाही. मेंदू कायम “अलर्ट मोड”मध्ये राहतो. याचा परिणाम असा होतो की झोप लागत नाही, मन शांत होत नाही, आणि छोट्या गोष्टीही मोठ्या संकटासारख्या वाटू लागतात.

एका पत्रकाराचे उदाहरण घ्या. सुरुवातीला तो फक्त बातम्या लिहायचा. नंतर त्याच्याकडून व्हिडिओ, सोशल मीडिया अपडेट्स, लाईव्ह रिपोर्टिंग, फोटो एडिटिंग, आणि अगदी वेब डिझाइनसुद्धा अपेक्षित होऊ लागले. सुरुवातीला त्याला वाटले की ही बहुगुणीपणाची संधी आहे. पण काही महिन्यांतच तो इतका थकला की त्याला स्वतःवरच विश्वास उरला नाही. त्याला सतत वाटू लागले की तो अपयशी ठरत आहे. त्याच्या डोक्यात विचारांची गर्दी सुरू झाली—“मी पुरेसा नाही”, “मी सगळं नीट करू शकत नाही”, “माझ्यामुळे सगळं बिघडतंय”. ही मानसिक अवस्था म्हणजे चिंता आणि नैराश्याच्या दिशेने वाटचाल.

नैराश्य ही केवळ दुःखी वाटण्याची अवस्था नाही. ती एक खोल, बोथट थकवा असतो. माणसाला काहीही करावेसे वाटत नाही. ज्या गोष्टींमुळे पूर्वी आनंद मिळायचा, त्या आता रिकाम्या वाटतात. Scope Creep मुळे जेव्हा माणूस स्वतःसाठी वेळ काढत नाही, भावना व्यक्त करत नाही, विश्रांती घेत नाही, तेव्हा मनात साठत गेलेली थकवा आणि निराशा एके दिवशी उद्रेक करतात. आणि तो उद्रेक म्हणजे नैराश्य.

Burnout ही आणखी एक गंभीर अवस्था आहे. Burnout म्हणजे केवळ दमणं नव्हे, तर आतून पूर्णपणे रिकामं होणं. माणूस काम करतो, पण त्यात अर्थ वाटत नाही. तो हसतो, पण ते हसू पोकळ असतं. तो लोकांमध्ये असतो, पण आतून एकटा असतो. Scope Creep ही Burnout ची एक मोठी कारणीभूत प्रक्रिया आहे, कारण ती माणसाला थांबण्याची, श्वास घेण्याची, स्वतःकडे पाहण्याची संधीच देत नाही. याचा परिणाम फक्त व्यक्तीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो कुटुंबावर, नात्यांवर आणि समाजावरही होतो. जेव्हा माणूस सतत तणावात असतो, तेव्हा तो चिडचिडा होतो, संयम हरवतो, आणि इतरांशी संवाद कठोर होतो. घरात तो उपस्थित असतो, पण मानसिकदृष्ट्या अनुपस्थित असतो. मुलांशी बोलायला त्याच्याकडे ऊर्जा नसते, जोडीदाराशी संवाद तुटक होतो, आणि मित्रांपासून तो दूर जातो.

एका गृहिणीचे उदाहरण विचारात घ्या. सुरुवातीला तिची भूमिका घर सांभाळण्याची होती. पण हळूहळू ती केवळ गृहिणी राहिली नाही. ती शिक्षक, समुपदेशक, व्यवस्थापक, आर्थिक नियोजक, आणि भावनिक आधारस्तंभ बनली. तिच्याकडून सगळ्यांच्या अपेक्षा वाढत गेल्या. तिने कधी “नाही” म्हटले नाही. पण एके दिवशी ती इतकी थकली की तिला स्वतःच ओळखू येईना. तिला वाटू लागले की तिचं आयुष्य फक्त इतरांसाठी आहे. ही भावना म्हणजे आत्मसन्मानाचा ऱ्हास.

Scope Creep मुळे माणसाचा आत्मसन्मान हळूहळू झिजतो. कारण तो सतत अपूर्णतेच्या तुलनेत जगतो. तो स्वतःला यशस्वी वाटत नाही, कारण काम कधीच संपत नाही. तो स्वतःला सक्षम वाटत नाही, कारण अपेक्षा सतत वाढत असतात. आणि हळूहळू तो स्वतःवर विश्वास ठेवणं सोडतो. भारतीय समाजात ही समस्या अधिक तीव्र स्वरूपात दिसते, कारण आपल्याकडे “त्याग” आणि “सहनशीलता” यांना गौरव दिला जातो. विशेषतः स्त्रिया, शिक्षक, आरोग्यसेवक, पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते, आणि तरुण कर्मचारी—हे सगळे Scope Creep चे बळी ठरतात. त्यांना वाटते की थांबणे म्हणजे स्वार्थ, विश्रांती म्हणजे आळशीपणा, आणि स्वतःची काळजी घेणे म्हणजे कमजोरी. पण हे समज चुकीचे आहेत.

मानसिक आरोग्य ही लक्झरी नाही. ती गरज आहे. Scope Creep ला थांबवण्यासाठी सर्वप्रथम माणसाने स्वतःच्या मर्यादा ओळखल्या पाहिजेत. प्रत्येक काम स्वीकारण्याची गरज नाही. प्रत्येक अपेक्षा पूर्ण करण्याची जबाबदारी आपली नाही. “नाही” म्हणणे हे स्वार्थीपणाचे लक्षण नसून, आत्मसंरक्षणाचे लक्षण आहे. संस्थांनीही याची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. कामाच्या चौकटी स्पष्ट असल्या पाहिजेत. कर्मचाऱ्यांच्या मानसिक आरोग्याला महत्त्व दिले पाहिजे. विश्रांती, संवाद आणि समर्थन या गोष्टींची संस्कृती निर्माण केली पाहिजे.

Scope Creep ही समस्या अदृश्य असते, पण तिचे घाव खोल असतात. ती हळूहळू माणसाच्या आनंदाला पोखरते, आत्मविश्वासाला झिजवते, आणि आयुष्याला एक अखंड धाव बनवते. ही धाव थांबवण्याची वेळ आली आहे. कारण आयुष्य म्हणजे केवळ काम नाही. आयुष्य म्हणजे श्वास, नातं, शांतता, अर्थ आणि अस्तित्वाची जाणीव.