‘एकपत्नीव्रत’ हा शब्द इथे अधिक गूढ अर्थाने वापरलेला आहे. आत्मा एकच आहे, अद्वैत आहे, त्याचा संबंध एका प्रकृतीशीच आहे. तो दुसऱ्या कोणत्याही तत्त्वाशी गुंतलेला नाही. ही एकनिष्ठता द्वैताच्या पलीकडील आहे.
आणि प्रकृतिपतिव्रते । पडिला एकपत्नीव्रतें ।
येणेंही कारणें जयातें । पुरुषु म्हणों ये ।। १८९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा
ओवीचा अर्थ – आणि पुरुष असे म्हणण्याचें दुसरें कारण असें कीं, हा आत्मा पतिव्रता जो प्रकृति, तिच्याशीं एकपत्नीव्रतानें असतो. या कारणास्तवदेखील ज्याला पुरुष असे म्हणतां येते.
या ओवीत संत ज्ञानेश्वर ‘पुरुष’ या संज्ञेचा एक अत्यंत सूक्ष्म आणि भावपूर्ण अर्थ उलगडतात. ‘पुरुष’ हा शब्द केवळ देहधारी नरासाठी नसून, तो परमात्मस्वरूप चेतनेचा निर्देश करणारा आहे. या ओवीत ते सांगतात की आत्मा ‘प्रकृतिपतिव्रते’ — म्हणजे पतिव्रता असलेल्या प्रकृतीशी — ‘एकपत्नीव्रताने’ जोडलेला आहे; आणि याच कारणाने त्याला ‘पुरुष’ असे म्हणतात.
इथे ‘प्रकृती’ ही जड, चल-अचल विश्वरचना, सृष्टीची उर्जा, त्रिगुणात्मक माया आहे. सत्त्व, रज आणि तम या गुणांनी युक्त असलेली ही प्रकृती सर्व नाम-रूपांचा विस्तार करते. परंतु तिच्यात स्वतंत्र चेतना नाही; ती जड आहे. तिचे चैतन्य हे आत्म्याच्या सान्निध्यामुळेच प्रकट होते. म्हणूनच तिला ‘पतिव्रता’ म्हटले आहे. जशी पतिव्रता स्त्री आपल्या पतीव्यतिरिक्त दुसऱ्या कोणालाही मनाने स्वीकारत नाही, तसेच प्रकृती आत्म्याशिवाय दुसऱ्या कोणाचाही आश्रय घेत नाही. आत्म्याच्या सहवासाशिवाय ती निष्प्रभ, निश्चेष्ट आहे.
‘एकपत्नीव्रत’ हा शब्द इथे अधिक गूढ अर्थाने वापरलेला आहे. आत्मा एकच आहे, अद्वैत आहे, त्याचा संबंध एका प्रकृतीशीच आहे. तो दुसऱ्या कोणत्याही तत्त्वाशी गुंतलेला नाही. ही एकनिष्ठता द्वैताच्या पलीकडील आहे. आत्मा आणि प्रकृती यांचा संबंध हा आरशातील प्रतिबिंबासारखा आहे—आरसा नसता तर प्रतिबिंब नसते, आणि प्रकाश नसता तर आरशात काहीच दिसले नसते. पण प्रकाश स्वतः कधीही आरशात अडकत नाही. त्याचप्रमाणे आत्मा प्रकृतीशी एकरूप दिसतो, पण प्रत्यक्षात तो स्वतंत्र, साक्षी आणि अलिप्त आहे.
ज्ञानेश्वर येथे भगवद्गीतेतील ‘पुरुष’ आणि ‘प्रकृती’ या तत्त्वज्ञानाचा सोपा आणि काव्यमय अर्थ सांगतात. गीतेतही पुरुष हा साक्षी, भोक्ता आणि अनुमंता म्हणून वर्णिला आहे, तर प्रकृती ही कार्य-करणरूप जगाची जननी आहे. परंतु ज्ञानदेव या नात्याला कोरड्या तात्त्विक भाषेत न मांडता, कौटुंबिक आणि भावनिक रूपकातून स्पष्ट करतात. ‘पतिव्रता’ आणि ‘एकपत्नीव्रत’ ही प्रतिमा केवळ सामाजिक संकल्पना नसून, त्यातून एकनिष्ठता, अखंड नाते आणि अविचल संबंध व्यक्त होतो.
या नात्याचा गाभा असा की, आत्म्याशिवाय प्रकृतीचे अस्तित्व अर्थहीन आहे. सूर्य उगवल्याशिवाय कमळ उमलत नाही, तसाच आत्म्याच्या स्पर्शाशिवाय प्रकृतीची लीला आरंभत नाही. पण हे नाते केवळ अवलंबित्वाचे नाही; ते एक प्रकारचे लीला-संबंध आहे. आत्मा स्वतः निराकार, निर्विकार, निष्क्रिय असला तरी प्रकृतीच्या साहाय्याने तो विश्वरूप धारण करतो. त्यामुळे सृष्टीचे सर्व वैविध्य, रंग, गंध, स्पर्श हे आत्म्याच्या प्रकाशातच संभवतात.
इथे एक सूक्ष्म संकेत आहे—पुरुष हा खरा स्वामी असला तरी तो बंधनात अडकलेला नाही. ‘एकपत्नीव्रत’ ही त्याची मर्यादा नसून, त्याची पूर्णता आहे. तो एका प्रकृतीत सर्व जग पाहतो; आणि त्या प्रकृतीतूनच स्वतःची अनुभूती घेतो. परंतु जेव्हा जीव अज्ञानामुळे देहाला ‘मी’ समजतो, तेव्हा तो प्रकृतीच्या गुणांनी बांधला जातो. ज्ञान झाल्यावर मात्र कळते की आपणच तो पुरुष आहोत—साक्षी, अलिप्त आणि मुक्त.
ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीत तत्त्वज्ञान आणि काव्य यांचे अद्भुत मिलन दिसते. पुरुष-प्रकृतीचे नाते हे केवळ सांख्य तत्त्वज्ञानाचा विषय न राहता, ते एक प्रेमळ, निष्ठावान, आध्यात्मिक संबंध बनते. आत्मा आणि प्रकृती यांचे हे अद्वैत नाते समजले की, जगाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते. आपण प्रकृतीत गुंतलेले नाही, तर तिच्या माध्यमातून प्रकट झालेली चेतना आहोत, हे उमगते.
अखेरीस, ‘पुरुष’ ही संज्ञा केवळ लिंगभेदाची नसून, ती परमात्मचैतन्याची आहे. प्रकृतीशी असलेल्या या अद्वितीय, एकनिष्ठ संबंधामुळे त्याला ‘पुरुष’ म्हणतात—जो सर्वत्र व्यापून आहे, पण कुठेही अडकलेला नाही; जो सृष्टीचा आधार आहे, पण स्वतः निराधार आहे; जो प्रकृतीचा सखा आहे, पण तिच्या पलीकडेही आहे. ही जाणीव झाली की, जीवाचा प्रवास बंधनातून मुक्तीकडे वळतो, आणि ज्ञानेश्वरीचा गूढ संदेश अंतःकरणात उजळतो.
