आत्मप्रतीती ज्या अवस्थेत स्थिरावते, त्या अवस्थेचे प्रभावी वर्णन

ते ऐक्याची आहे वोतिली । कीं नित्यतेचिया हृदयीं घातली ।
जैसी समरससमुद्रीं धुतली । रुळेचिना ।। ६४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – ती त्याची प्रतीती ऐक्यरसाचीच जणूं काय ओतलेली असते, अथवा त्रिकालाबाधित जें स्वरूप त्या स्वरूपाच्या हृदयांत ती जणूं काय घातलेली असते, त्याची प्रतीती ऐक्यतारूपी समुद्रांत जणूं काही धुतली असल्यामुळे ती मळत नाही.

ज्ञानदेवांच्या या ओवीत आत्मानुभूतीची जी गूढ, गहन आणि तरीही अत्यंत सुलभ अशी अवस्था उलगडते, ती केवळ तत्त्वज्ञानाची मांडणी नाही, तर अनुभूतीचा जिवंत साक्षात्कार आहे. येथे ज्ञानदेव एखाद्या तर्काच्या पातळीवर बोलत नाहीत; ते स्वतः त्या स्थितीत उभे राहून, त्या अवस्थेचा सुगंध शब्दांत उतरवत आहेत. ही ओवी म्हणजे ज्ञानप्राप्तीनंतर आत्मप्रतीती ज्या अवस्थेत स्थिरावते, त्या अवस्थेचे अत्यंत सूक्ष्म, पण विलक्षण प्रभावी वर्णन आहे.

“ते ऐक्याची आहे वोतिली” — या ओळीपासूनच ज्ञानदेव आपल्याला वेगळ्याच विश्वात घेऊन जातात. ‘वोतिली’ हा शब्द अत्यंत अर्थगर्भ आहे. ओतणे म्हणजे केवळ जोडणे नव्हे, चिकटवणे नव्हे, तर पूर्णतः मिसळून जाणे. येथे ज्ञानाची प्रतीती अशी सांगितली आहे की ती जणू ऐक्यरसातून ओतून तयार केली आहे. जसे धातू वितळवून साच्यात ओतले जातात, तसेच ही प्रतीती ऐक्याच्या साच्यात घडलेली आहे. त्यामुळे तिच्यात वेगळेपणाचा लवलेशही शिल्लक राहत नाही. ‘मी जाणतो’ आणि ‘ते जाणण्याजोगे आहे’ हा भेद येथे उरत नाही. जाणणारा, जाणण्याची क्रिया आणि जाणले जाणारे — हे तिन्ही एकरूप होऊन एकाच ऐक्यरसात विलीन होतात.

ही अवस्था अशी नाही की साधकाने काही प्रयत्न करून ती मिळवली. ज्ञानदेव स्पष्ट करतात की ती ‘ऐक्याची वोतिली’ आहे — म्हणजे तिचा मूळच ऐक्य आहे. जसे समुद्राच्या पाण्यातून उचललेले पाणी पुन्हा समुद्रात मिसळल्यावर वेगळे ओळखू येत नाही, तसेच ही प्रतीती व्यक्तीगत पातळीवर राहत नाही; ती विश्वात्मक होते. म्हणूनच येथे ‘मी’ आणि ‘माझी अनुभूती’ असा अभिमान टिकत नाही. ऐक्याची ओतलेली प्रतीती म्हणजेच अहंकाराचा पूर्ण विरघळलेला स्वरूप.

पुढील ओळीत ज्ञानदेव म्हणतात — “कीं नित्यतेचिया हृदयीं घातली”. येथे ‘नित्यतेचं हृदय’ हा शब्दप्रयोग फार महत्त्वाचा आहे. नित्य म्हणजे जे त्रिकालाबाधित आहे — भूत, वर्तमान, भविष्य या काळाच्या मर्यादांपलीकडे असलेले. जे बदलत नाही, क्षय पावत नाही, नाश पावत नाही. त्या नित्य स्वरूपाच्या हृदयात ही प्रतीती जणू घातलेली आहे, असे ज्ञानदेव सांगतात.

याचा अर्थ असा की ही अनुभूती क्षणिक नाही. ती ध्यानात आलेली एखादी चित्तवृत्ती नाही, समाधीतील एखादा अनुभव नाही, किंवा भावनिक उन्मेष नाही. ती अशी अनुभूती आहे जी काळाच्या ओघात ढळत नाही. परिस्थिती बदलली, देह वृद्ध झाला, सुख-दुःख आले-गेले, यश-अपयश घडले — तरीही या प्रतीतीला धक्का लागत नाही. कारण ती देहाच्या, मनाच्या किंवा बुद्धीच्या पातळीवर बसलेली नसते; ती नित्याच्या हृदयात स्थिरावलेली असते.

इथे ज्ञानदेव सूचित करतात की खरी आत्मप्रतीती ही साठवून ठेवायची गोष्ट नाही, जपून ठेवायची गोष्ट नाही. ती टिकवण्यासाठी प्रयत्न करावे लागत नाहीत. कारण ती नित्याशी एकरूप झालेली असते. जसे सूर्य उगवण्यासाठी रोज कुणाला दिवा लावावा लागत नाही, तसेच या प्रतीतीला जिवंत ठेवण्यासाठी साधकाला काही करावे लागत नाही. ती आपोआपच असते — सहज, स्वाभाविक, अखंड.

तिसऱ्या ओळीत ज्ञानदेव अतिशय सुंदर प्रतिमा वापरतात — “जैसी समरससमुद्रीं धुतली”. येथे ‘धुतली’ हा शब्द खूप अर्थपूर्ण आहे. धुणे म्हणजे मळ काढून टाकणे. पण येथे जी धुलाई सांगितली आहे ती पाण्याने नव्हे, तर ‘समरस समुद्रात’ केलेली आहे. समरस म्हणजे जिथे रसातही भेद नाही — सुख-दुःख, मी-तू, आत्मा-परमात्मा, साकार-निराकार यांचा भेद संपलेला आहे.

या समरस समुद्रात धुतलेली प्रतीती म्हणजे ती सर्व प्रकारच्या मळांपासून मुक्त झालेली आहे. येथे मळ म्हणजे अज्ञान, संस्कार, वासना, अहंकार, द्वैतभाव, मीपण, कर्तेपण. हे सर्व मळ या धुलाईत पूर्णतः निघून गेलेले आहेत. त्यामुळे ही प्रतीती पुन्हा मळत नाही, डाग पडत नाही. जशी पावसात भिजलेली माती पुन्हा कोरडी झाली की धूळ होते, पण समुद्रात विरघळलेली मिठाची मूठ पुन्हा वेगळी काढता येत नाही, तसेच ही प्रतीती पुन्हा अज्ञानात पडत नाही.

म्हणूनच शेवटच्या ओळीत ज्ञानदेव ठामपणे सांगतात — “रुळेचिना”. म्हणजे ती कधीच मळत नाही. एकदा जेव्हा साधकाची अनुभूती ऐक्यरसात पूर्णतः धुतली जाते, तेव्हा तिच्यावर पुन्हा संसाराचा मळ चढत नाही. कारण संसार आता वेगळा उरलेला नसतो. संसार आणि परमार्थ, व्यवहार आणि ब्रह्मज्ञान, देह आणि आत्मा — हे सर्व भेद त्या समरस धुलाईतच विरघळून गेलेले असतात.

ही अवस्था म्हणजे मुक्तीचे अंतिम स्वरूप. पण ज्ञानदेव ही मुक्ती स्वर्गात, मृत्यूनंतर, किंवा देहत्यागानंतर मिळणारी गोष्ट म्हणून सांगत नाहीत. ही मुक्ती इथेच, आत्ताच, जिवंतपणी मिळणारी आहे. कारण नित्यतेच्या हृदयात बसलेली प्रतीती मृत्यूला घाबरत नाही. देह पडला तरी ती प्रतीती पडत नाही. देह राहिला तरी ती देहाशी चिकटून राहत नाही.

या ओवीतून ज्ञानदेव आपल्याला हेही सूचित करतात की साधनेचा अंतिम हेतू अनुभवांची संख्या वाढवणे नाही, अद्भुत अवस्था मिळवणे नाही, चमत्कार घडवणे नाही. अंतिम हेतू आहे — ऐक्यरसात पूर्णतः ओतले जाणे. जिथे साधक उरत नाही, अनुभूती उरत नाही, आणि ‘मी अनुभवलं’ हा भावही उरत नाही. उरते ते फक्त नित्य, समरस, अखंड अस्तित्व.

आजच्या काळातही ही ओवी तितकीच लागू आहे. कारण माणूस आजही अनुभवांच्या मागे धावत आहे. ध्यानात काय जाणवलं, काय दिसलं, काय ऐकलं — यावर तो आपली प्रगती मोजतो. पण ज्ञानदेव सांगतात की खरी प्रगती ती आहे जिथे मोजणारा उरत नाही. जिथे अनुभूतीवर बोलावंसंही वाटत नाही, कारण बोलणारा आणि अनुभव यांच्यात अंतरच उरलेलं नसतं.

ही ओवी आपल्याला अत्यंत शांतपणे, पण ठामपणे सांगते की आत्मज्ञान म्हणजे काही मिळवणे नाही; ते म्हणजे विरघळणे आहे. स्वतःला समरस समुद्रात धुवून टाकणे आहे. एकदा का हे घडलं, की मग जीवन चालूच असतं — बोलणं, चालणं, काम करणं, व्यवहार करणं — पण आत कुठेही मळ साचत नाही. कारण आत उरलेलं असतं ते फक्त ऐक्य.

अशी ही ज्ञानदेवांची ओवी — शब्दांनी लहान, पण अर्थांनी अथांग. जिचं वाचन केवळ डोळ्यांनी न करता, हृदयाने केलं, तरच तिचा खरा अर्थ उलगडतो. आणि जेव्हा तो अर्थ उलगडतो, तेव्हा कळतं — ज्ञानदेव शब्द देत नाहीत, ते आपल्याला समरस समुद्रात अलगद उतरवतात.