अकर्म म्हणजे केवळ निष्क्रियता नव्हे. कोणताही स्वार्थ, अहंकार वा फळाची अपेक्षा नसलेले कर्म हेच खरे अकर्म होय. जसे, समुद्राच्या लाटांना कोणी अडवू शकत नाही, पण समुद्र स्वतः मात्र स्थितप्रज्ञ असतो.
कर्म म्हणिजे तें कवण । अथवा अकर्मा काय लक्षण ।
ऐसें विचारितां विचक्षण । गुंफोनि ठेले ।। ८५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
ओवीचा अर्थ – कर्म कशाला म्हणावें, अथवा अकर्माचें लक्षण काय याचा विचार करतां करतां चिकित्सकहि घोटाळ्यांत पडतात.
कर्म, अकर्म आणि त्याचा गूढ अर्थ
संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायात कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांचा जो विचार मांडला आहे, तो केवळ शाब्दिक नव्हे, तर गूढ आणि आत्मबोधाला जागवणारा आहे. या ओवीत संत ज्ञानेश्वर विचारतात –
“कर्म म्हणजे काय?”
“अकर्माचे लक्षण काय?”
या दोन प्रश्नांनी ते कर्माच्या मूलभूत तत्त्वांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करतात. साधारणतः आपण जे काही करतो – चालणे, बोलणे, लिहिणे, खाणे-पिणे – यालाच कर्म असे मानले जाते. पण कर्माच्या या उथळ व्याख्येपलीकडे जाऊन ज्ञानेश्वर महाराज एक गहन तत्त्व सांगतात.
कर्म आणि त्याचे रहस्य
जेव्हा एखादी कृती निष्काम वृत्तीने, स्वार्थत्यागाने केली जाते, तेव्हा ती कर्म असूनही अकर्म स्वरूपाची होते. गीतेत श्रीकृष्ण सांगतात –
“कर्मण्यमपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥”
(भगवद्गीता ४.१७)
याचा अर्थ असा की, कर्माचा मार्ग गूढ आहे. केवळ बाह्य कृती कर्म असते असे नाही, तसेच काहीही न करणे हे अकर्म असते असेही नाही. खरे अकर्म म्हणजे कर्माच्या बंधनातून मुक्त होणे.
अकर्माचे लक्षण
अकर्म म्हणजे केवळ निष्क्रियता नव्हे. कोणताही स्वार्थ, अहंकार वा फळाची अपेक्षा नसलेले कर्म हेच खरे अकर्म होय. जसे, समुद्राच्या लाटांना कोणी अडवू शकत नाही, पण समुद्र स्वतः मात्र स्थितप्रज्ञ असतो. तसेच कर्म करणारा जर स्वतःच्या अहंकाराला बाजूला ठेवून कार्य करीत असेल, तर तो अकर्माच्या पातळीवर पोहोचतो.
याचे सुंदर उदाहरण म्हणजे सूर्य. तो अखंडपणे तापतो, प्रकाश देतो, सृष्टीला जीवन देतो, पण त्याला त्याच्या कर्माचे फळ मिळत नाही. तो केवळ आपल्या धर्मानुसार कार्य करतो. अशाच प्रकारे, जो मनुष्य “मी करतो” हा भाव टाकून कर्म करतो, तो अकर्म अवस्थेला पोहोचतो.
सर्जनशीलतेचा अन्वय
संत ज्ञानेश्वरांनी या संकल्पनेला फुलवण्यासाठी अनेक उपमा दिल्या आहेत. जसे,
कमळाच्या पानावर पाणी राहात नाही, तसे कर्म केल्यावर त्याच्या बंधनात न अडकणारा खरा ज्ञानी.
फुलाचा सुगंध तो स्वतःसाठी राखत नाही, तो जिथे हवा तिथे दरवळतो. तसेच, विवेकी पुरुष कर्म करतो, पण त्याला त्याचा अहंकार नसतो.
संगणकासारखी स्थिती असावी – तो सर्व गणना करतो, प्रक्रियेत भाग घेतो, पण स्वतःला त्या कार्याशी जोडत नाही.
निष्कर्ष
ज्ञानेश्वर महाराजांनी सांगितल्याप्रमाणे, कर्म आणि अकर्म यांचा विचार करताना आपण आपल्या कर्माचा हेतू तपासला पाहिजे. कर्म बंधन देते की मुक्ती, हे कर्माच्या हेतूवर ठरते. म्हणूनच, कर्म करताना अहंकार, स्वार्थ आणि फलाची अपेक्षा सोडून केलेले कर्म हेच अकर्म आहे आणि हेच गीतेचे व ज्ञानेश्वरीचे सार आहे.
“कर्म कर, पण त्याला बांधला जाऊ नकोस!” – हाच या ओवीचा खरा संदेश आहे.
देवाशी मोकळेपणाने बोलण्याचा अधिकार : ज्ञानेश्वरीतील भक्तीचा गूढ अर्थ