…हीच ज्ञानेश्वर महाराजांची खरी देणगी

म्हणोनि प्रणवैकनाम । हें एकाक्षर ब्रह्म ।
जो माझें स्वरुप परम । स्मरतसांता ।। ११८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – म्हणून प्रणव हें एक ज्याचें नाम आहे व जें एकाक्षर ब्रह्म आहे, तें माझे मुख्य स्वरुप असून, त्या स्वरूपाचें स्मरण करीत असताना.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील अत्यंत सूक्ष्म, परंतु अत्यंत निर्णायक तत्त्व उलगडतात. येथे केवळ नामस्मरणाचा उपदेश नाही, तर नाम, स्वरूप आणि स्मरण या तिन्हींचे एकरूपत्व स्पष्ट केले आहे. ‘प्रणव’ म्हणजे ओंकार—जो केवळ उच्चार नसून सृष्टीच्या आद्य स्पंदनाचा शब्दरूप आविष्कार आहे. ‘एकाक्षर ब्रह्म’ असे म्हणत महाराज आपल्याला सांगतात की ब्रह्म हे अनेक नावांनी ओळखले जाणारे तत्त्व नसून, ते एकच आहे—अखंड, अविभाज्य आणि सर्वव्यापी.

मानवी मनाला अनेकदा रूप, नाव, संकल्पना यांची गरज असते. निराकार सत्य थेट पकडणे मनाला जड जाते. म्हणून परमात्मा स्वतःच साधकासाठी सुलभ रूप धारण करतो—ते म्हणजे प्रणव. ‘ओम्’ हा शब्द उच्चारताना जिभेवर जसा उमटतो, तसेच तो अंतःकरणातही नादरूपाने प्रकट होतो. हा नाद म्हणजेच ब्रह्माचा श्वास आहे, असे उपनिषद सांगतात. ज्ञानेश्वर महाराज हेच सांगताना म्हणतात की प्रणव हे माझे परम स्वरूप आहे. म्हणजेच कृष्ण वेगळा आणि ओंकार वेगळा नाही; राम वेगळा आणि ब्रह्म वेगळे नाही. जे काही आहे, ते सर्व या एकाच तत्त्वाचे विविध आविष्कार आहेत.

या ओवीत ‘म्हणोनि’ हा शब्द फार महत्त्वाचा आहे. कारण याआधीच्या श्लोकांमध्ये भगवान अर्जुनाला सांगतात की मृत्युसमयी मन ज्या भावात स्थिर होते, त्याच भावाला मनुष्य प्राप्त होतो. त्या पार्श्वभूमीवर येथे सांगितले जाते की मृत्युसमयी किंवा जीवनभर ज्याचे स्मरण केले जाते, ते स्मरण जर प्रणवाचे असेल, तर साधक थेट ब्रह्मस्वरूपाशी एकरूप होतो. येथे स्मरण म्हणजे यांत्रिक जप नव्हे, तर अस्तित्वात खोलवर भिनलेली जाणीव आहे.

साधारणपणे आपण स्मरण म्हणजे आठवण असे समजतो. पण येथे स्मरण म्हणजे अखंड चेतना. श्वास घेताना जसे आपण जाणीवपूर्वक “मी श्वास घेत आहे” असे म्हणत नाही, तरी श्वास चालू असतो, तसेच ज्याच्या जीवनात ओंकाराचे स्मरण सहज, नैसर्गिक झाले आहे, त्याच्या बाबतीत वेगळा प्रयत्न लागत नाही. त्याचे जगणेच साधना बनते.

‘एकाक्षर ब्रह्म’ हा शब्दप्रयोगही खोल अर्थाने पाहावा लागतो. अक्षर म्हणजे जे क्षर होत नाही—जे नष्ट होत नाही. सृष्टीतील सर्व काही परिवर्तनशील आहे, पण ज्यामध्ये परिवर्तन नाही तेच अक्षर. ओंकार हा त्या अक्षराचा प्रतीक आहे. तो उच्चारला जातो, पण तो केवळ ध्वनी नसतो; तो ध्वनी संपल्यानंतरही जी शांती उरते, तीच खरी साधना आहे. त्या शांततेतच ब्रह्माची अनुभूती होते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे साधकाला बाह्य कर्मकांडापेक्षा अंतर्मुखतेकडे नेतात. पूजा, व्रते, विधी हे सर्व उपयुक्त असले, तरी अंतिम साधना ही अंतःकरणातील आहे. ओंकाराचा जप करताना हळूहळू जप विरघळतो आणि उरते ती जाणीव. ही जाणीव म्हणजेच “मी ब्रह्म आहे” ही अनुभूती. पण ती बौद्धिक नसते; ती अनुभवसिद्ध असते.

या ओवीत ‘माझें स्वरूप परम’ असे म्हणताना भगवान स्वतःचे वैयक्तिक अस्तित्व नाकारतात. येथे ‘मी’ म्हणजे कृष्ण देह नव्हे, तर विश्वात्मा आहे. त्यामुळे जो साधक प्रणवाचे स्मरण करतो, तो एखाद्या व्यक्तीचे नव्हे, तर संपूर्ण विश्वाच्या मूलतत्त्वाचे स्मरण करतो. हे स्मरण जितके खोल जाते, तितका अहंकार विरघळत जातो.

मानवी जीवनातील सर्व दुःखांचे मूळ अहंकारात आहे—मी वेगळा आहे, माझे वेगळे आहे, मला मिळाले नाही, माझे हरपले. पण ओंकाराच्या साधनेत ‘मी’ हळूहळू विरत जातो. कारण ओंकारात ‘मी’साठी जागा नसते; तेथे केवळ अस्तित्व असते. म्हणूनच ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की प्रणवाचे स्मरण म्हणजे मुक्तीचा थेट मार्ग आहे.

ही ओवी केवळ मृत्युसमयीसाठी नाही, तर जीवन जगण्याची दिशा दाखवणारी आहे. प्रत्येक श्वासात, प्रत्येक क्षणात जर ओंकाराची जाणीव ठेवली, तर जीवनातील संघर्ष कमी होत जातो. कारण मग आपण घटना अनुभवतो, पण त्यात अडकत नाही. सुख येते, दुःख येते, पण आत एक स्थिर केंद्र असते—ते म्हणजे प्रणव.

अष्टांगयोगात प्राणायामाला फार महत्त्व आहे. प्राणाचा आणि ओंकाराचा अतूट संबंध आहे. श्वास आत घेताना ‘सो’ आणि बाहेर सोडताना ‘हम’ असा जो नाद होतो, तोच प्रणवाचा सूक्ष्म रूप आहे, असे योगशास्त्र सांगते. म्हणजेच आपण जन्मापासून मृत्यूपर्यंत ओंकाराचाच जप करत असतो—फक्त जाणीव नसते. ज्ञानेश्वर महाराज हीच जाणीव जागी करण्याचा प्रयत्न करतात.

या ओवीतून एक गोष्ट स्पष्ट होते—मोक्ष हा काही मृत्यूनंतर मिळणारा पुरस्कार नाही, तर जाणीवेची अवस्था आहे. ज्याच्या जीवनात प्रणवाचे स्मरण अखंड आहे, तो जिवंतपणीच मुक्त असतो. त्याला संसार असतो, पण संसार त्याला बांधून ठेवत नाही. तो कर्म करतो, पण कर्तेपणा त्याच्यावर स्वार होत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराजांची भाषा साधी आहे, पण आशय अत्यंत गहन आहे. ते तत्त्वज्ञान सांगताना कधीही भय निर्माण करत नाहीत. उलट, साधकाला आश्वस्त करतात की परमात्मा दूर नाही; तोच तुझा श्वास आहे, तुझी जाणीव आहे, तुझे अस्तित्व आहे. फक्त ओळखण्याची गरज आहे.

म्हणूनच ही ओवी साधकाला एकच संदेश देते—बाहेर शोधू नकोस. नामात, नादात, श्वासात, मौनात जे आहे, तेच ब्रह्म आहे. त्या ब्रह्माचे स्मरण जर जीवनाचा सहज भाग झाले, तर जन्म-मृत्यूचा प्रश्न आपोआप विरघळतो. उरते ते केवळ शुद्ध अस्तित्व—आनंदस्वरूप, चैतन्यस्वरूप. अशा रीतीने ‘प्रणवैकनाम’ ही संकल्पना केवळ आध्यात्मिक सिद्धांत न राहता, जगण्याची कला बनते. आणि हीच ज्ञानेश्वर महाराजांची खरी देणगी आहे—तत्त्वज्ञानाला अनुभवाच्या पातळीवर आणणारी.