जैसी अमृताची चवी निवडिजे । तरी अमृताचिसारिखी म्हणिजे ।
तैसें ज्ञान हें उपमिजे । ज्ञानेंसींचि ।। १८३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
ओवीचा अर्थ – अमृताची चव कशासारखी आहे, हें निवडू जातां ती अमृतासारखीच आहे, असें ज्याप्रमाणें म्हणावें लागतें, त्याप्रमाणेंच ज्ञानाला ज्ञानाचीच उपमा देणें भाग आहे.
या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानाच्या स्वरूपाचे अनोखे वर्णन केले आहे. ते सांगतात की जसे अमृताची चव सांगावी म्हटले तरी ती अमृतासारखीच असते, त्याला दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टीशी तुलना करून व्यक्त करणे कठीण आहे, तसेच ज्ञान देखील आहे.
ज्ञान ही अशी अनुभूती आहे की जिच्या उपमेला देखील ज्ञानच लागू शकते. जसे अमृताला दुसऱ्या कोणत्याही पदार्थाशी तुलना करता येत नाही, कारण त्याची चव अद्वितीय असते, तसेच खरे आत्मज्ञान हे शब्दांपलीकडचे असते. त्याचा अनुभव प्रत्यक्ष घेतल्याशिवाय त्याचे स्वरूप नीटसे समजत नाही.
ज्ञान आत्मस्वरूपाच्या साक्षात्काराने येते. हे साध्या शब्दांत किंवा उपमांमध्ये अडकत नाही. जेव्हा व्यक्ती स्वतःला जाणते, आपल्या आत्मस्वरूपाशी तादात्म्य पावते, तेव्हा ती ज्ञानाची खरी चव अनुभवते. जसे अमृत अमरत्व देणारे असते, तसे आत्मज्ञान मनुष्याला अज्ञानाच्या बंधनांतून मुक्त करते.
ही ओवी आपल्याला आत्मज्ञानाची महती आणि त्याच्या अनन्यसाधारण स्वरूपाची जाणीव करून देते. ते मिळवण्यासाठी केवळ वाचन, श्रवण किंवा उपमांचा उपयोग होत नाही, तर प्रत्यक्ष अनुभूती घ्यावी लागते.
ओवीचे स्वरूप आणि आशय:
संत ज्ञानेश्वर या ओवीत ज्ञानाच्या स्वरूपाचे अद्भुत वर्णन करतात. ते सांगतात की जसे अमृताची चव सांगावी म्हटले तरी ती फक्त अमृतासारखीच म्हणता येते, त्याला दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीशी तुलना करता येत नाही, तसेच खरे ज्ञान हे देखील आहे.
ज्ञानाची उपमा देताना, आपण जेव्हा काहीतरी अनुभवतो, तेव्हा त्याचे नेमके वर्णन करणे कठीण होते. अमृत हे अमरत्व देणारे आहे, त्याची चव सांगण्यासाठी आपण फक्त “अमृतासारखी” हाच शब्द वापरतो. तसाच अनुभव ज्ञानाचा आहे. आत्मज्ञान ही अशी अनुभूती आहे की जिची तुलना दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीशी करता येत नाही.
ज्ञानाची अनुभूती – शब्दांच्या पलिकडचे सत्य
जेव्हा आपण भौतिक जगातील गोष्टींचे वर्णन करतो, तेव्हा त्यांच्यासाठी समर्पक शब्द आणि उपमा उपलब्ध असतात. उदाहरणार्थ, जर आपण एखाद्या फुलाच्या गंधाचे वर्णन करायचे झाले, तर आपण त्याला दुसऱ्या फुलाच्या सुगंधाशी तुलना करू शकतो. पण अमृताची चव सांगायची झाल्यास, तिला दुसऱ्या कशाशीही जोडून सांगणे अशक्य आहे. ती चव अनुभवावी लागते.
त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञान किंवा ब्रह्मज्ञान हे एखाद्या ग्रंथातून, प्रवचनातून किंवा चर्चेतून पूर्णतः मिळत नाही. ते स्वतःच्या अनुभूतीतूनच मिळते. योग, ध्यान आणि आध्यात्मिक चिंतन यांच्या माध्यमातून जेव्हा व्यक्तीला खरे ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हाच त्याला त्याचा वास्तविक अर्थ समजतो.
संत तुकाराम देखील म्हणतात:
“जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले।
तोचि साधु ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा॥”
या ओळींमध्येही हाच विचार आहे की, प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय काहीच समजत नाही.
ज्ञान आणि अमृत – मुक्तीची वाटचाल
अमृत हे अमरत्व देणारे आहे, ते मृत्यूच्या बंधनातून मुक्ती देते. तसेच आत्मज्ञान देखील जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्त करणारे असते.
भगवद्गीतेमध्ये भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात:
“न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।”
(भगवद्गीता ४.३८)
अर्थ: “या जगात ज्ञानासारखे पवित्र दुसरे काहीही नाही.”
हेच संत ज्ञानेश्वर सांगू इच्छितात – ज्ञान हे त्या अमृतासारखे आहे जे माणसाला मोहमाया, अहंकार, अज्ञान यांच्या बंधनातून मुक्त करते.
शब्द आणि अनुभूती यांचा फरक
एका पानावर साखर टाकली, तरी ती चाखल्याशिवाय तिची गोडी समजत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्ञानाविषयी वाचून किंवा ऐकून ते समजेलच असे नाही. ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभवावे लागते.
ज्ञान आणि उपमा यांचे असे नाते आहे की, ज्ञानाला दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीशी पूर्णपणे समरूप करून सांगता येत नाही. म्हणूनच या ओवीत ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की,
“तैसें ज्ञान हें उपमिजे, ज्ञानेंसींचि!”
याचा अर्थ, ज्ञान हे फक्त ज्ञानासारखेच आहे; त्याला दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीशी जोडून सांगता येणार नाही.
सारांश – ज्ञानाचा गूढ मंत्र
ही ओवी आपल्याला सांगते की, सत्य ज्ञान हे ग्रंथ वाचून किंवा दुसऱ्यांकडून ऐकून मिळत नाही. त्यासाठी प्रत्यक्ष अनुभूती घ्यावी लागते. जसे अमृताची चव तोंडात घेतल्याशिवाय समजत नाही, तसेच आत्मज्ञान हे ध्यान, साधना, गुरुकृपा आणि अंतर्मुख चिंतनाच्या माध्यमातूनच प्राप्त होते. म्हणूनच, ज्ञान हे शब्दांमध्ये बांधता येत नाही, ते अनुभवल्याशिवाय त्याचा खरा अर्थ कळत नाही.
विश्वग्रामात विवेक हेच मूळ ठिकाण