मीचि होऊनि आटले — म्हणजे काय ?

ऐसे निरंतर एकवटले । जे अंतःकरणीं मजसी लिगटलें ।
मीचि होऊनि आटले । उपासिती ।। १२६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – अशा प्रकारे जे अखंड माझ्याशीं एकरूप होऊन अंतःकरणानें मला चिकटले, ते मद्रूप होऊन माझीच भक्ति करतात.

या ओवीत “उपासना” या शब्दाला ज्ञानेश्वरांनी पूर्णत्वाचा अर्थ दिला आहे. ही उपासना कर्मकांडाची नाही, मंत्रजपापुरती नाही, तर अस्तित्वाचाच रंग पालटणारी आहे. ज्ञानेश्वर सांगतात — जे साधक निरंतर माझ्याशी एकवटले आहेत. इथे “निरंतर” हा शब्द फार महत्त्वाचा आहे. अधूनमधून आठवण, कधी भक्ती, कधी विस्मृती — अशी अवस्था इथे अभिप्रेत नाही. जसे श्वास चालू असतो, तसेच त्यांच्या अंतःकरणात परमात्म्याची जाणीव अखंड चालू असते. त्या साधकांचे मन वेगळे आणि ईश्वर वेगळा, असे द्वैत उरलेले नसते.

एकवटणे म्हणजे फक्त लक्ष लावणे नव्हे. एकवटणे म्हणजे आतल्या आत सारे विस्कळीत धागे गोळा होऊन एकाच केंद्रावर स्थिर होणे. सामान्य माणसाचे अंतःकरण हजार दिशांना ओढलेले असते. इच्छा, भीती, आठवणी, अपेक्षा, अहंकार, दुःख, सुख… पण इथे ज्ञानेश्वर सांगतात की जे साधक या सर्व प्रवाहांना एकत्र करून माझ्याच ठिकाणी आणून ठेवतात, ते खरे उपासक.

“अंतःकरणीं मजसी लिगटलें” — ही फार जिव्हाळ्याची प्रतिमा आहे. लिगटणे म्हणजे चिकटणे. बाहेरून धरून राहणे नाही, तर आतूनच जुळून जाणे. जसे ओलसर मातीला पाय लागला की माती पायाला चिकटते, तसेच त्या साधकांचे अंतःकरण ईश्वराला चिकटलेले असते. इथे प्रयत्नाचा कडकपणा नाही; इथे प्रेमाची ओल आहे. ही अवस्था कशी येते? सुरुवातीला साधक “मी उपासना करतो” असे म्हणतो. मग “मी भगवंताचा भक्त आहे” असे म्हणतो. पुढे “माझे मन भगवंतात गुंतले आहे” असे जाणवते. पण या ओवीत ज्ञानेश्वर सांगतात की त्याही पुढची अवस्था आहे — जिथे “मी” उरतच नाही.

“मीचि होऊनि आटले” — म्हणजे काय? साधक भगवंतात विलीन होतो, पण त्याचा अर्थ असा नाही की तो नष्ट होतो. येथे “आटणे” म्हणजे वेगळेपणाचा लय होणे. जसा कापूर पेटवल्यावर जळत नाही, पण हवेत मिसळून जातो, तसे साधकाचे स्वतंत्र अस्तित्व भगवंताच्या अस्तित्वात मिसळून जाते. या अवस्थेत उपासना वेगळी राहत नाही. पूजा, जप, ध्यान हे सगळे टप्पे मागे पडतात. कारण उपासक आणि उपास्य यांच्यातील भेद संपतो. ज्ञानेश्वर सांगतात — मीच होऊन ते माझी उपासना करतात. म्हणजे ते जे करतात, जे अनुभवतात, जे जगतात — ते सगळेच भगवंताचेच रूप होते.

इथे एक फार सूक्ष्म सत्य दडलेले आहे. सामान्यतः आपण असे समजतो की “मी ईश्वराची उपासना करतो.” पण या ओवीत ज्ञानेश्वर उलटे सांगतात — जेव्हा साधक भगवंतात पूर्णपणे विलीन होतो, तेव्हा उपासना करणारा वेगळा राहत नाही. भगवंतच स्वतःची उपासना करतो. उपासक ही भूमिका विरघळून जाते.
म्हणूनच ही भक्ती अहंकाराला अजिबात जागा देत नाही. “मी मोठा भक्त आहे”, “मी खूप साधना केली आहे” असे म्हणण्यास इथे काही उरत नाही. कारण “मी” नावाची गोष्टच उरलेली नसते. उरते ती फक्त भगवंताची अनुभूती.

ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीने हीच खरी भक्ती आहे. देवासाठी काही करणे नव्हे, तर देवच होणे. बाहेरच्या कृती नव्हे, तर आतल्या ओढीचा शेवट. ही भक्ती व्यवहारातून पळ काढत नाही. उलट व्यवहारातच भगवंताचे रूप पाहते. जे पाहते ते भगवंत, जे ऐकते ते भगवंत, जे बोलते ते भगवंत — अशी अखंड एकरसता साधकाच्या जीवनात उतरते. अशा साधकासाठी दुःख-सुखाचा फरक उरत नाही. कारण दुःख येते तेव्हा “माझे दुःख” असे वाटत नाही, आणि सुख आले तरी “माझे सुख” असे वाटत नाही. सगळे अनुभव भगवंताच्या व्यापक लीलांचा भाग म्हणून स्वीकारले जातात. त्यामुळे मनाला धक्का लागत नाही, प्रतिक्रिया उरत नाही, आणि अंतःकरण स्थिर राहते.

ही अवस्था अचानक येत नाही. ज्ञानेश्वरांनी “निरंतर” हा शब्द वापरून हेच सांगितले आहे. सततची साधना, सततची स्मृती, सततचे समर्पण — या प्रवासातूनच ही एकवटलेली अवस्था जन्माला येते. पण एकदा ती आली की साधना ओझे राहत नाही; ती स्वभाव बनते. या ओवीतून एक फार मोठा दिलासा मिळतो. साधनेचा अंतिम हेतू दूर, अवघड, गूढ नाही. तो आपल्या आतच आहे. अंतःकरण ईश्वराला चिकटले की बाकी सगळे आपोआप सुटत जाते. बाहेरच्या आधारांची गरज कमी होते. आतच समाधान, आतच शांती, आतच परिपूर्णता अनुभवास येते.

ज्ञानेश्वर महाराज म्हणूनच सांगतात की अशा साधकांना वेगळी पूजा करावी लागत नाही, वेगळी साधना उरात नाही. त्यांचे संपूर्ण जीवनच उपासना बनते. चालणे, बोलणे, काम करणे, शांत बसणे — प्रत्येक क्षण भगवंताशी एकरूप असतो. ही ओवी आपल्याला विचारायला लावते — आपली साधना कुठे आहे? आपण अजून “मी उपासना करतो” या पातळीवर आहोत की “मी भगवंतात विरघळतो” या पातळीवर जाण्याची ओढ लागली आहे? ज्ञानेश्वर दोष देत नाहीत; ते दिशा दाखवतात. आणि ती दिशा स्पष्ट आहे — अंतःकरणाला ईश्वराला चिकटू द्या, अहंकाराला सैल सोडा, आणि स्वतःला भगवंताच्या व्यापक अस्तित्वात विसर्जित करा. अशा अवस्थेत उपासना संपत नाही; ती पूर्ण होते. आणि तेच या ओवीचे अंतिम, पण अत्यंत कोमल तत्त्वज्ञान आहे.