ज्ञानेश्वरांची ही वाणी केवळ ऐकण्यासाठी नव्हे, तर जगण्यासाठी…

जें गगनाहून जुनें । जें परमाणुहूनि सानें ।
जयाचेनि संन्निधानें । विश्व चळे ।। ८७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – जें या सर्वांना प्रसवतें व ज्याच्या योगानें सर्व असतें, तर्क ज्याला भितो, असें जें कल्पनेच्या पलीकडे आहे.

ही ज्ञानेश्वरांची ओवी केवळ शब्दांची रचना नाही, तर परमसत्याच्या गाभ्याला स्पर्श करणारी एक दिव्य अनुभूती आहे. आठव्या अध्यायातील ही ओवी मानवी बुद्धीला, कल्पनेला आणि तर्काला त्यांच्या मर्यादा दाखवून देत असतानाच, त्या मर्यादांच्या पलीकडील एका अखंड, अव्यक्त, पण सर्वव्यापी तत्त्वाकडे आपल्याला नेऊन ठेवते.

ज्ञानदेव म्हणतात – जें गगनाहून जुनें. गगन म्हणजे आकाश. पंचमहाभूतांपैकी सर्वात सूक्ष्म, सर्वत्र व्यापलेले, निराकार तत्त्व. सामान्य अनुभवात आपल्याला आकाश हे सर्वात जुने, सर्वात आधीपासून असलेले वाटते. पण ज्ञानेश्वर सांगतात, ज्या तत्त्वाविषयी आपण बोलतो आहोत, ते या आकाशाहूनही जुने आहे. म्हणजेच, जेव्हा आकाश निर्माण झाले नाही, त्याही आधी ते होते. काळ, अवकाश, दिशा, मोजमाप – या साऱ्या संकल्पना ज्या तत्त्वावर आधारलेल्या आहेत, त्याही संकल्पनांच्या आधी ते तत्त्व अस्तित्वात आहे. येथे ‘जुनें’ हा शब्द केवळ काळाच्या अर्थाने नाही, तर कारणरूपतेच्या अर्थाने येतो. आकाशही ज्याच्या अस्तित्वावर अवलंबून आहे, ते तत्त्व म्हणजे परमात्मा.

यानंतर ज्ञानदेव म्हणतात – जें परमाणुहूनि सानें. परमाणू हा भौतिक विश्वातील सर्वात लहान घटक मानला जातो. आधुनिक विज्ञानानेही परमाणूच्या आत अणुकेंद्र, इलेक्ट्रॉन, क्वार्क अशी अजून सूक्ष्म रचना शोधली; पण तरीही सूक्ष्मतेची कल्पना करताना परमाणू हे एक प्रतीक आहे. ज्ञानेश्वर या ओवीत सांगतात की, परमात्मतत्त्व हे या परमाणूपेक्षाही सूक्ष्म आहे. म्हणजेच, ते डोळ्यांना दिसत नाही, इंद्रियांना जाणवत नाही, उपकरणांना मोजता येत नाही. इतकेच नव्हे, तर मनाच्या कल्पनाशक्तीलाही ते पूर्णपणे पकडता येत नाही. कारण मन ज्या ज्या संकल्पना करतो, त्या सगळ्या स्थूल किंवा सूक्ष्म अशा द्वैताच्या चौकटीतल्या असतात; पण परमात्मा त्या चौकटीच्या बाहेर आहे.

या दोन प्रतिमा – गगनाहून जुने आणि परमाणुहून सानें – यांमधून ज्ञानेश्वर एक अद्भुत विरोधाभास उभा करतात. जे इतके जुने आहे की काळाच्या आधीचे आहे, तेच इतके सूक्ष्म आहे की सूक्ष्मतेच्या अखेरच्या सीमेलाही ओलांडते. हे विरोधाभासच वास्तवात परमसत्याची ओळख आहे. कारण सत्याला मानवी तर्काच्या सरळ रेषेत बसवता येत नाही. ते एकाच वेळी अतीव विशाल आणि अतीव सूक्ष्म असते.

पुढे ज्ञानेश्वर म्हणतात – जयाचेनि संन्निधानें विश्व चळे. म्हणजेच, ज्याच्या सान्निध्यामुळे हे संपूर्ण विश्व हालचाल करते. येथे ‘सान्निध्य’ हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे. परमात्मा काही बाहेरून येऊन विश्व चालवतो, असा अर्थ येथे अभिप्रेत नाही. तो विश्वाच्या आत, विश्वाच्या कणाकणात, विश्वाच्या प्रत्येक स्पंदनात उपस्थित आहे. त्याच्या सान्निध्यामुळेच ग्रह फिरतात, ऋतू बदलतात, जन्म-मृत्यूची साखळी सुरू राहते, श्वास-प्रश्वास चालू राहतो, विचार जन्माला येतात.

ही हालचाल म्हणजे केवळ भौतिक हालचाल नाही. ती चेतनेची हालचाल आहे. जड पदार्थाला गती देणारी जी अंतर्गत प्रेरणा आहे, तीच या परमात्मतत्त्वाची अभिव्यक्ती आहे. सूर्य उगवतो, झाड फुलते, बीज अंकुरते, मनात विचार येतो – या सगळ्यामागे एकच अदृश्य, अव्यक्त शक्ती कार्यरत आहे. ती शक्ती म्हणजेच ‘ज्याच्या सान्निध्याने विश्व चळते’ असे ज्ञानेश्वर सांगतात.

ओवीच्या अर्थामध्ये म्हटल्याप्रमाणे – जें या सर्वांना प्रसवतें व ज्याच्या योगाने सर्व असतें. म्हणजेच, हे तत्त्व केवळ जग निर्माण करणारे नाही, तर जग टिकवून धरणारेही आहे. निर्माण, स्थिती आणि लय – या तिन्ही अवस्थांचा मूळ आधार हेच तत्त्व आहे. ते जन्म देणारे आहे, पण जन्माला आलेल्या सृष्टीत गुंतून राहत नाही. ते सर्वात आत आहे, पण तरीही अलिप्त आहे.

‘तर्क ज्याला भितो’ हा अर्थाचा भाग फार खोल आहे. मानवी बुद्धीला आपली मर्यादा असते. तर्क म्हणजे तुलना, मोजमाप, कारण-कार्य संबंध. पण परमात्मतत्त्व हे कारण आणि कार्य या दोन्हींच्या पलीकडे आहे. त्यामुळे तर्क तेथे थांबतो. ज्या ठिकाणी तर्क संपतो, तेथे अनुभूती सुरू होते. ज्ञानेश्वर येथे स्पष्ट करतात की, परमात्म्याला समजून घेण्यासाठी केवळ बुद्धी पुरेशी नाही; त्यासाठी अंतर्मुखता, साधना, अनुभव आवश्यक आहे.

‘असें जें कल्पनेच्या पलीकडे आहे’ – हा या ओवीचा कळस आहे. मानवी कल्पना देखील आपल्या अनुभवांवर आधारलेली असते. आपण जे पाहिले, ऐकले, अनुभवलं त्याचाच फेरफार करून कल्पना करतो. पण परमात्मा असा आहे की, तो कोणत्याही पूर्वानुभवाच्या चौकटीत बसत नाही. म्हणूनच तो कल्पनेच्या पलीकडे आहे. तो आहे, पण आपण जसा विचार करतो तसा नाही. तो आहे, पण शब्दांत मावत नाही. तो आहे, पण रूपात पकडता येत नाही.

ज्ञानेश्वरांचा हा निरुपणाचा मार्ग नकारात्मक नाही; तो अपूर्णतेची जाणीव करून देणारा आहे. म्हणजे, ‘हे नाही, ते नाही’ असे सांगत ते अखेरीस साधकाला अनुभवाच्या दाराशी आणून सोडतात. जेव्हा बुद्धी थकते, तर्क हरतो, कल्पना अपुरी पडते, तेव्हा उरते ते फक्त शुद्ध अस्तित्व – ‘असणे’.

या ओवीचा साधकाच्या जीवनाशी अतिशय जवळचा संबंध आहे. आपण सतत बाहेर शोध घेत असतो – देव कुठे आहे, सत्य कुठे आहे, अर्थ कुठे आहे. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की, ज्याच्या सान्निध्याने विश्व चळते, तो तुझ्याही आत आहे. तुझा श्वास, तुझा विचार, तुझी जाणीव – यांमधून तो सतत व्यक्त होत आहे. प्रश्न फक्त इतकाच आहे की, आपण त्याच्याकडे पाहतो का?

आठव्या अध्यायाचा संदर्भ घेतला तर, येथे ध्यान, स्मरण आणि अंतःकरणाची एकाग्रता यावर भर दिला आहे. ही ओवी त्या साधनेचा तात्त्विक पाया स्पष्ट करते. ज्याचे स्वरूप इतके सूक्ष्म आणि व्यापक आहे, त्याला जाणण्यासाठी मन बाहेरून आत वळवावे लागते. स्थूलातून सूक्ष्माकडे, शब्दांतून मौनाकडे, विचारांतून साक्षीभावाकडे प्रवास करावा लागतो.

ज्ञानेश्वरांची भाषा येथे अत्यंत कोमल पण धारदार आहे. ‘गगनाहून जुने’ आणि ‘परमाणुहून सानें’ या प्रतिमा ऐकताना मन थबकते. कारण त्या आपल्याला आपल्या परिचित जगाच्या पलीकडे घेऊन जातात. आणि ‘जयाचेनि सान्निधानें विश्व चळे’ हे वाक्य आपल्याला नम्र बनवते. कारण आपण जे काही करतो, जे काही घडते, ते आपल्या कर्तृत्वामुळे नाही, तर त्या अदृश्य सान्निध्यामुळे आहे.

या ओवीचा गाभा असा की, परमात्मा हा दूर कुठे नाही. तो काळाच्या आधीचा, कणाच्या आतला आणि प्रत्येक हालचालीचा आधार आहे. त्याला जाणण्यासाठी बाह्य साधनांची गरज नाही; अंतर्मुख होण्याची गरज आहे. जेव्हा साधक हे समजतो, तेव्हा त्याचा अहंकार विरघळू लागतो, भीती कमी होते, आणि जीवनात एक सहज, शांत स्वीकारभाव निर्माण होतो. अशा रीतीने, ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला केवळ तत्त्वज्ञान शिकवत नाही, तर जीवन जगण्याची दृष्टी देते. जें कल्पनेच्या पलीकडे आहे, त्याच्यावर विश्वास ठेवून, त्याच्या सान्निध्यात जगणे – हीच या ओवीची खरी साधना आहे.

या ओवीतील ‘सान्निध्य’ या संकल्पनेवर अधिक खोलवर विचार केला तर लक्षात येते की ज्ञानेश्वर येथे ईश्वराला केवळ सृष्टीकर्ता म्हणून मांडत नाहीत, तर सृष्टीची अंतःप्रेरणा म्हणून उलगडतात. सामान्यतः आपण देवाला दूरस्थ मानतो – कुठेतरी वैकुंठात, कैलासावर किंवा कल्पित लोकांमध्ये. पण ‘जयाचेनि सान्निधानें विश्व चळे’ असे म्हणत ज्ञानदेव हा दूरपणा मोडून काढतात. सान्निध्य म्हणजे जवळ असणे, आत असणे, अगदी अविभाज्य असणे. विश्व चालते म्हणजे केवळ यांत्रिक हालचाल नव्हे; विश्व जिवंत आहे, स्पंदनशील आहे, आणि त्या स्पंदनाच्या मुळाशी हे परमात्मतत्त्व आहे.

मानवी जीवनातही हेच सान्निध्य कार्यरत आहे. माणूस चालतो, बोलतो, विचार करतो, प्रेम करतो, दु:खी होतो – या सर्व क्रियांमध्ये एक सूक्ष्म साक्षी सतत उपस्थित आहे. पण माणूस त्या साक्षीला विसरून कर्तेपणाचा भार स्वतःवर घेतो. ‘मी करतो’, ‘माझ्यामुळे घडते’ या भावनेतून अहंकार निर्माण होतो. ज्ञानेश्वरांची ही ओवी त्या अहंकाराला हलकेच विरघळवते. कारण जेव्हा कळते की, माझ्या प्रत्येक हालचालीमागेही त्या परमसत्तेचे सान्निध्य आहे, तेव्हा कर्तेपणाची धार बोथट होते आणि नम्रता जन्माला येते.

‘जें सर्वांना प्रसवतें’ या विधानात सर्जनशीलतेचा एक विराट अर्थ दडलेला आहे. सृष्टीची निर्मिती हा एखादा एकदाचा घडलेला प्रसंग नाही; ती सतत घडत असलेली प्रक्रिया आहे. प्रत्येक क्षणी नवे विचार जन्माला येतात, नवे भाव उमलतात, नवे अनुभव आकार घेतात. ही अखंड निर्मिती ज्या मूळ स्त्रोतापासून वाहते, तोच परमात्मा आहे. म्हणूनच ज्ञानेश्वर सांगतात की, हे तत्त्व केवळ भूतकाळातील सृष्टीकर्ता नाही, तर वर्तमानात सतत प्रसवणारे आहे.

याच अर्थाने ‘ज्याच्या योगाने सर्व असतें’ हे वाक्य अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. येथे ‘योग’ म्हणजे संबंध, संलग्नता, एकात्मता. परमात्म्याशी असलेल्या या अदृश्य योगामुळेच सृष्टी टिकून आहे. हा योग तुटला, तर अस्तित्वच उरणार नाही. पण हा योग आपोआप चालू असतो; त्यासाठी माणसाने काही विशेष करणे आवश्यक नाही. मात्र, त्या योगाची जाणीव झाली की जीवनाचा अनुभव बदलतो. दु:ख असते, पण त्यात ताण नसतो; कर्म असते, पण त्यात आसक्ती नसते.

तर्क ज्याला भितो – या विधानाचा आणखी एक अर्थ असा की, तर्काला आपली सत्ता अबाधित ठेवायची असते. जिथे तर्क चालतो, तिथे बुद्धीचा अहंकार टिकून राहतो. पण परमात्मतत्त्व तर्काच्या चौकटीत न बसल्यामुळे तर्क तेथे असहाय होतो. म्हणून तो ‘भितो’. ही भीती नकारात्मक नाही; ती मर्यादेची जाणीव करून देणारी आहे. ज्या क्षणी तर्क आपली अपुरी क्षमता मान्य करतो, त्या क्षणी अनुभूतीची दारे उघडतात.

कल्पनेच्या पलीकडे असणारे तत्त्व साधकाला घाबरवत नाही; उलट त्याला मोकळे करते. कारण जे कल्पनेत मावत नाही, त्याला पकडण्याची धडपड थांबते. साधक मग शरणागतीच्या अवस्थेत येतो. ‘मला कळत नाही’ ही स्वीकाराची भूमिका ध्यानात रूपांतरित होते. येथेच ज्ञानेश्वरांचा भक्तीयोग आणि ज्ञानयोग एकत्र येतो. जाणिवेचा अहंकार गळून पडतो आणि प्रेमाचा ओघ वाहू लागतो.

आठव्या अध्यायाच्या व्यापक संदर्भात पाहिले तर, हा अध्याय देहत्यागाच्या वेळी असणाऱ्या चित्तस्थितीवर प्रकाश टाकतो. पण ज्ञानेश्वर ही संकल्पना फक्त मृत्यूपुरती मर्यादित ठेवत नाहीत. प्रत्यक्षात, प्रत्येक क्षण हा एक लहानसा मृत्यूच असतो – मागील क्षण नष्ट होतो आणि नवा क्षण जन्माला येतो. या सततच्या लयीत जो तत्त्व स्थिर आहे, तेच ‘जें गगनाहून जुनें’ असे वर्णन केलेले सत्य आहे. त्याची आठवण ठेवून जगणे म्हणजेच खरे स्मरण.

साधकाच्या दृष्टीने ही ओवी एक अंतर्मुखतेची हाक आहे. बाह्य साधना, कर्मकांड, विधी यांना येथे अंतिम मानलेलेही नाही. अंतिम सत्य त्या अंतर्बोधात आहे, जिथे ‘मी’ आणि ‘तो’ यातील भेद विरघळतो. ज्या क्षणी साधकाला हे उमगते की, विश्व ज्याच्या सान्निध्याने चळते, त्याच सान्निध्यात मीही आहे, त्या क्षणी जीवन हे साधना बनते.

अशा प्रकारे, या ओवीचा दुसरा पैलू आपल्याला अहंकारातून साक्षीभावाकडे, तर्कातून अनुभूतीकडे आणि कर्तेपणातून समर्पणाकडे नेतो. ज्ञानेश्वरांची ही वाणी केवळ ऐकण्यासाठी नाही, तर जगण्यासाठी आहे. जें कल्पनेच्या पलीकडे आहे, त्याच्या सान्निध्यात शांतपणे नांदणे – हाच या ओवीचा अखंड अर्थ आहे