अमृतात सुखाने अमर होणे म्हणजे काय ?

हें ऐसें काइसेया करावें । जें अमृतींही रिगोनि मरावें ।
तें सुखें अमृत होऊनि कां नसावें । अमृतामाजीं ।। १५३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा

ओवीचा अर्थ – अमृतांत शिरून तोंडात अमृत जाऊं न देतां मरावें, असें हें कशाला करावें ? तर अमृतामध्ये सुखानें अमृत ( अमर ) होऊन कां राहूं नयें ?

ज्ञानेश्वर माउलींनी या ओवीत मांडलेला प्रश्न अत्यंत साधा वाटतो, पण त्याची खोली लक्षात घेतली तर हा प्रश्न संपूर्ण मानवी अस्तित्वाला भिडतो. “अमृत हाताशी असताना, ते न पिऊन एखादा का मरावा? आणि जे सुख अमृतात आहे, त्यातच अमर का होऊ नये?” हा प्रश्न माणसाच्या आयुष्याकडे एक नवीन दृष्टी देतो. आयुष्यभर मानव ज्या गोष्टीच्या शोधात असतो, ते सुख, ती शांतता, तो परमआनंद—हे सगळे खरेतर त्याच्या अगदी जवळ असते. पण तो बाहेरच्या जगाच्या गर्दीत हरवतो आणि आतल्या अमृतसरोवराचा विसर पावतो.

माउलींच्या काळात “अमृत” ही संकल्पना केवळ पौराणिक नव्हती. अमृत म्हणजे सत्य, चैतन्य, परब्रह्म, आत्मानुभव आणि शाश्वत आनंद. अमृत म्हणजे जीवनाच्या मूळाशी पोहोचणे. ज्याला आत्मज्ञानाची किमान झलक मिळाली असेल, त्याला हे ‘अमृत’ कसे असते याचा अंदाज येतो. मन शांत होते, बुद्धी निवळते, हृदय निर्मळ होते आणि अस्तित्व उजळून निघते. साधकाला असे जेंव्हा क्षणिक अनुभव येतात, तेव्हा तो अमृताच्या किनाऱ्यावर उभा असतो. पण तरीही तो त्यात उतरायला घाबरतो आणि परत अज्ञानाच्या दिशेने मार्गक्रमण करतो. ज्ञानदेवांचा प्रश्न याच अवस्थेकडे निर्देश करतो. हाताशी अमृत असूनही जीव अंधारात का भटकतो ?

अमृताचा अर्थ येथे स्पष्टपणे ‘देह अमर होणे’ असा नसून ‘आत्मा आपल्या स्वरूपात स्थिर होणे’ हा आहे. बाह्य जगातील सुखे म्हणजे फक्त सावल्या; त्यांचा स्पर्श होतो आणि क्षणात नाहीसे होतात. पण आत्मानंद हा शाश्वत आहे. मनुष्याला या अमृताची झलक अनेकवेळा आयुष्यात मिळते. एखाद्या क्षणी अचानक शांततेचा स्पर्श होतो, कधी ध्यानात, कधी प्रार्थनेत, कधी निसर्गाच्या सान्निध्यात, तर कधी कुणाच्या निर्मळ प्रेमात. हा अनुभव म्हणजे अमृताचा थेंब. पण हा थेंब मिळाल्यावर त्याचा आस्वाद घेण्याऐवजी माणूस परत भीती, चिंता, इच्छा, क्रोध यांच्यात गुंततो. आणि पुन्हा तिथेच दुःखाचा चक्रव्यूह सुरू होतो.

ज्ञानदेवांना हे दिसत होते म्हणून ते म्हणतात, अमृताच्या पाण्यात उभा राहून तोंड कोरडं ठेवणं, ह्यापेक्षा विचित्र आणि दुर्दैवी गोष्ट कोणती ? एखाद्याला शांततेचा मार्ग सापडला, मनात दिव्य आनंद उमलला, तरीही तो त्यात स्थिर न राहता परत पूर्वीच्या चिंतेच्या चिखलात का उडी मारतो ? जे मिळाले आहे ते टिकवण्याएवढे महत्त्वाचे दुसरे काही नाही. पण माणूस आयुष्यभर मिळवण्याच्या धावपळीत व्यस्त राहतो आणि मिळालेलेही गमावून बसतो.

अमृताचा अनुभव मिळाल्यावर तो टिकवणे हीच खरी साधना आहे. माणूस जेंव्हा गोंधळ, द्वेष, संघर्ष, अभिमान, स्पर्धा यांच्यात अडकतो, तेव्हा तो अमृताला स्पर्श करूनही “मरतो”. अर्थात शरीराने नव्हे, पण अज्ञानाने. मरण म्हणजे केवळ शरीराचा अंत नव्हे; अज्ञानात जगणेही एक प्रकारचे मृत्यूसमानच आहे. अंतर्मनाचा प्रकाश मिटला की मनुष्य मरणासमान जगतो. त्याच्या विचारांचा मृत्यू होतो, संवेदनांचा मृत्यू होतो, समजुतींचा मृत्यू होतो. जिथे त्याला अमरत्व मिळण्याची संधी होती, तिथे तो अंधाराच्या खड्ड्यात घसरतो.

साधकाच्या मार्गावरही हे घडतं. ध्यानात थोडी शांती मिळाली की मन घाबरतं. “हे माझ्याने होणार नाही”, “मी कोण?”, “मी कसा साधू?” असा विचार त्याला मागे ढकलतो. त्याची स्वतःबद्दलची भीती, स्वतःच्या क्षमतेवरचा अविश्वास, आणि संसाराच्या ओझ्याची सवय हे सर्व मिळून त्याला अमृताच्या मार्गावर स्थिर होऊ देत नाहीत. म्हणून ज्ञानदेव विचारतात: “जे अमृत मिळाले आहे, त्यात सुखाने का नसावे?” सुख हे बाहेर, विषयांमध्ये, संपत्तीत, प्रतिष्ठेत नाही. ते आत आहे. तिथेच माणसाला ‘मी कोण?’ या प्रश्नाचे उत्तर मिळते.

आजच्या काळात ही ओवी आणखी जास्त अर्थपूर्ण वाटते. आपल्या सभोवताल माहितीचा स्फोट आहे, तंत्रज्ञान आहे, साधने आहेत, संधी आहेत—पण मन अस्थिर, चिंताग्रस्त, गोंधळलेले. ध्यान, योग, आरोग्य, अध्यात्म—ही सर्व साधने अमृत आहेत. पण फोनच्या स्क्रीनचे, सोशल मीडियाच्या घोषणेचे, स्पर्धेच्या ताणाचे जणू विष आपण रोज पितो. आपल्याला शांती हवी असते, पण आपण अशा गोष्टींचा पाठलाग करतो ज्या शांती नष्ट करतात. घरात आनंद आहे, पण तो दुर्लक्षित राहतो. संबंधात उब आहे, पण अहंकार त्यांना तडा देतो. सत्य माहित आहे, पण मनाला असत्याचे आकर्षण जास्त वाटते. ही ओवी जणू आधुनिक माणसाला आरसा दाखवते, तू अमृत सोडून विष का निवडतोस?

मानवी जीवनाचा सर्वात मोठा शोकांत भाग म्हणजे माणूस स्वतःच्या अंतर्मनातील सोने ओळखत नाही. बाहेरच्या चमकदार वस्तूंना महत्त्व देतो आणि आतल्या शांततेकडे पाठ फिरवतो. पण माउलींचा संदेश फार साधा आहे. “जे मिळाले आहे, ते जाण. जे तुझ्यात आहे, तेच सत्य. त्याला सोडू नकोस.” अमृत म्हणजे आत्मा, आत्मा म्हणजे चैतन्य, आणि चैतन्य म्हणजे आपण. आपण ज्याचा शोध घेतो, ते आपणच आहोत. हे उमगले की सुखाचा स्रोत बाहेर नसून आत आहे हे स्पष्ट दिसते.

अमृतात सुखाने अमर होणे म्हणजे काय ? म्हणजे मनाला परमात्म्याच्या प्रकाशात स्थिर करणे. नाव, रूप, शरीर, विचार, भावना यांच्या पलीकडे जाऊन ‘चैतन्य’ म्हणून स्वतःची ओळख पटवणे. जेव्हा साधक ही अवस्था अनुभवतो, तेव्हा तो खरोखर अमर होतो. शरीराने नव्हे, पण अनुभूतीने. या अवस्थेत दुःखाला स्थान नाही; अहंकाराचे अस्तित्व नाही; तिथे फक्त शांतता आहे. एक अगाध, अनिर्वचनीय, समाधानकारक शांतता.

ज्ञानेश्वर माउलींचा स्वर येथे अत्यंत करुण आहे. ते साधकाला, माणसाला, प्रत्येक जीवाला जणू प्रेमाने सांगतात, “बाळा, जे मिळाले आहे ते टिकव. आधीच मौल्यवान असलेल्या तुझ्या चित्तरत्नाची काळजी धर. प्रकाश मिळाला की तो जपू नको का ?” ही ओवी म्हणजे ज्ञानेश्वरांचे भावनिक आवाहन आहे. ते मनाला म्हणतात, “तुझ्यातच अमृत आहे; बाहेर भटकू नकोस.”

हे निरूपण इतकंच सांगतं: मनुष्य आयुष्यभर अमृत शोधतो, पण ते त्याच्याच अस्तित्वात दडलेलं आहे. ते शोधायचं नाही, ते ओळखायचं आहे. आणि एकदा ओळखलं की त्यात रमायचं, त्यात स्थिर व्हायचं, त्यात जगायचं. बाहेरील विष नाकारून अंतर्मनातील अमृताचा स्वीकार करणे, हेच या ओवीचे सर्वस्व.

जीवन म्हणजे अमृताचा अखंड झरा आहे. हा झरा बाहेर नाही, तो आपल्या अंतर्याम्यातच वहात आहे. त्यात डूबून जगणे हीच खरी साधना, हीच खरी भक्ती, आणि हीच खरी मुक्ती. ज्ञानदेव त्या झऱ्याकडे आपल्याला प्रेमाने बोट दाखवत आहेत. म्हणतात—“अमृत तुझ्यात आहे. ते पिऊन अमर हो. त्याला सोडून अज्ञानाच्या मृत्यूत पडू नकोस.”

हीच ओवीची सार्थकता—जे तुझे आहे ते ओळख; जे अमृत आहे ते स्वीकार; आणि ज्या प्रकाशात जीवन उजळतं, त्यात शांतपणे, प्रेमाने, आनंदाने विसावून जा.