नव्या ठिकाणी गेल्यावर आपल्याला सर्वप्रथम जाणवणारी गोष्ट म्हणजे भाषा. शब्द समजत नाहीत, संवाद अडखळतो आणि आपण जणू एखाद्या अनोळखी जगात हरवून जातो. पण हाच अनुभव नव्या भाषेच्या प्रवासाची सुरुवात असतो. भाषा शिकणे म्हणजे केवळ शब्द पाठ करणे नाही, तर एका नव्या संस्कृतीत प्रवेश करणे होय. भीती, चुका आणि प्रयत्नांच्या वाटेवरून चालत आपण जेव्हा त्या भाषेत पहिला संवाद साधतो, तेव्हा आपल्यासाठी एक नवे जग उघडत जाते.
भारत हा बहुभाषिक देश आहे. यामुळे येथे भाषेला निश्चितच महत्त्व आहे. एका राज्यातून दुसऱ्या राज्यात गेल्यावर भाषेमुळे अनेकदा अडचणी निर्माण होतात. जर त्या प्रांतात आपणाला बरेच दिवस राहायचे असेल तर तेथील भाषा समजून घेणे क्रमपात्र ठरते. अशावेळी नवीन भाषा शिकताना कोणत्या अडचणी येऊ शकतात ? नवी भाषा कशी शिकायची ? हे जाणून घेणे गरजेचे वाटते. जगभरात फिरताना सुद्धा तेथील देशातील भाषा शिकणे, त्यांच्याशी संवाद साधन्यासाठी, जवळीकत वाढण्यासाठी स्थानिक भाषाही शिकलेले कधीही चांगले. यासाठीच या काही टिप्स…
भारत हा खरोखरच भाषांचा महापूर असलेला देश आहे. प्रत्येक काहीशे किलोमीटरवर भाषा बदलते, लहेजा बदलतो, शब्दांचे अर्थ बदलतात आणि कधी कधी तर बोलण्याची पद्धतही बदलते. महाराष्ट्रातून कर्नाटकात गेल्यावर कानडी, गुजरातमध्ये गेल्यावर गुजराती, तमिळनाडूत गेल्यावर तमिळ, तर ईशान्य भारतात गेल्यावर अगदी वेगळ्याच भाषांचा अनुभव येतो. या सगळ्या भाषांच्या विविधतेतून भारताची सांस्कृतिक श्रीमंती उलगडते; पण त्याच वेळी ही विविधता काहीवेळा अडचणींचे कारणही बनते. विशेषतः जेव्हा आपण एखाद्या नव्या प्रदेशात राहायला जातो, कामानिमित्त स्थलांतर करतो किंवा जगभ्रमंती करताना वेगवेगळ्या देशांत पोहोचतो, तेव्हा भाषेचा प्रश्न आपल्यासमोर उभा राहतो.
आपल्याला अचानक जाणवते की आपण बोलतो ते शब्द समोरच्या माणसाला कळत नाहीत आणि तो बोलतो ते आपल्याला कळत नाही. तेव्हा चेहऱ्यावर एक प्रकारची असहाय्यता येते. या अवस्थेचे वर्णन करायचे झाले तर असे म्हणावेसे वाटते—भाषा न समजण्याचा अनुभव म्हणजे जणू आपण एखाद्या नाट्यगृहात बसलो आहोत, पडद्यावर नाटक रंगत आहे, कलाकार मोठ्या उत्साहाने संवाद म्हणत आहेत, प्रेक्षक टाळ्या वाजवत आहेत… पण आपल्याला त्यातले एकही वाक्य कळत नाही ! तरीही नाटक सुरू आहे आणि आपणही त्याचा भाग आहोत. भाषेच्या अडचणीचा हा अनुभव जगात कुठेही गेला तरी सारखाच असतो.
नवीन भाषा शिकणे ही केवळ शब्द पाठ करण्याची प्रक्रिया नाही. ती एक सांस्कृतिक प्रवासाची सुरुवात असते. भाषा म्हणजे त्या समाजाचा इतिहास, त्यांची विचारसरणी, त्यांची विनोदबुद्धी, त्यांची भावनांची अभिव्यक्ती यांचा संगम असतो. म्हणूनच एखादी भाषा शिकणे म्हणजे त्या समाजाच्या मनात डोकावण्याची संधी मिळवणे होय. एखाद्या परदेशात गेल्यावर “हॅलो” ऐवजी त्या भाषेतील अभिवादन केले, तर समोरचा माणूस लगेच हसतो. कारण त्याला जाणवते की हा माणूस माझ्या संस्कृतीला मान देतो.
नवीन भाषा शिकताना सर्वात मोठी अडचण असते ती भीतीची. आपण चुकीचे बोलू का ? लोक हसतील का ? आपला उच्चार बरोबर नसेल तर काय होईल ? ही भीती अनेकांना सुरुवातीलाच अडवते. प्रत्यक्षात मात्र भाषेचा अभ्यास करणारे तज्ज्ञ सांगतात की भाषा शिकताना चुका करणे ही अत्यंत नैसर्गिक गोष्ट आहे. बालक जेव्हा बोलायला शिकते तेव्हा तेही शब्द चुकवते, वाक्ये अर्धवट म्हणते, कधी कधी शब्दांचे विचित्र रूप बनवते; पण त्याला कोणी थांबवत नाही. उलट त्यातूनच भाषा आत्मसात होत जाते. मोठ्या माणसांनीही याच पद्धतीने भाषा शिकायला हवे.
दुसरी अडचण म्हणजे व्याकरणाचा अति विचार. काही लोकांना वाटते की आधी व्याकरण पूर्ण शिकले पाहिजे, मगच भाषा बोलता येईल. प्रत्यक्षात भाषातज्ज्ञ सांगतात की बोलण्याची क्षमता ही व्याकरणाच्या आधी विकसित होते. आपण लहानपणी मातृभाषा शिकताना व्याकरण शिकून बोलायला सुरुवात केली नव्हती. आपण ऐकले, अनुकरण केले आणि हळूहळू वाक्ये तयार करू लागलो. नवीन भाषा शिकताना देखील ऐकणे, अनुकरण करणे आणि बोलण्याचा प्रयत्न करणे हीच सर्वात परिणामकारक पद्धत असते.
भाषा शिकण्याच्या प्रक्रियेत ऐकण्याला फार महत्त्व आहे. एखाद्या भाषेचा आवाज, त्याचा लयबद्धपणा, शब्दांचे चढउतार हे सर्व आधी कानाला परिचित झाले पाहिजे. उदाहरणार्थ, तमिळ किंवा मल्याळम भाषा पहिल्यांदा ऐकली तर ती आपल्याला जणू वेगाने वाहणाऱ्या नदीसारखी वाटते. शब्द कुठे सुरू होतात आणि कुठे संपतात हेही समजत नाही. पण काही दिवस सतत ती भाषा ऐकली की अचानक तिचे तुकडे कानाला ओळखू येऊ लागतात. हीच भाषा शिकण्याची पहिली पायरी असते.
वाचन ही दुसरी महत्त्वाची गोष्ट. नवीन भाषा शिकताना अगदी साधे, बालपुस्तकांसारखे साहित्य वाचणे सुरुवातीला उपयोगी ठरते. अनेकांना वाटते की आपण मोठे माणूस आहोत, मग बालपुस्तके का वाचायची? पण त्या पुस्तकांमधील शब्दसंग्रह साधा असतो, वाक्यरचना सोपी असते आणि चित्रांच्या मदतीने अर्थ समजणे सोपे जाते. त्यामुळे भाषा हळूहळू आपल्याला समजू लागते.
भाषा शिकण्यामध्ये संवादाचा सराव अत्यंत आवश्यक असतो. आपण ज्या भाषेचा अभ्यास करतो, त्या भाषेतील लोकांशी बोलण्याची संधी मिळाली तर ती सोडू नये. सुरुवातीला बोलताना शब्द अडखळतात, वाक्ये अर्धवट राहतात; पण त्यातूनच आत्मविश्वास वाढतो. अनेक संशोधनांत असे दिसून आले आहे की जे लोक रोज काही मिनिटे तरी त्या भाषेत संवाद साधतात, त्यांची प्रगती इतरांपेक्षा खूप वेगाने होते.
भाषा शिकण्याचा एक मजेशीर भाग म्हणजे त्या भाषेतील विनोद आणि म्हणी समजणे. प्रत्येक भाषेत काही खास म्हणी असतात, ज्या थेट भाषांतर केल्या तर फारच विचित्र वाटतात. उदाहरणार्थ, मराठीत “डोक्यावर बर्फ ठेवून बोल” असे म्हणतात, तर इंग्रजीत “break the ice” अशी म्हण आहे. या म्हणी समजल्या की त्या समाजाची विचारसरणीही समजते. भाषा शिकताना म्हणी शिकल्या की जणू त्या भाषेचा गोडवा आपल्याला मिळतो.
आजच्या डिजिटल युगात भाषा शिकणे पूर्वीपेक्षा खूप सोपे झाले आहे. मोबाईल ॲप्स, ऑनलाइन कोर्सेस, व्हिडिओ, पॉडकास्ट यामुळे कुठलीही भाषा घरबसल्या शिकता येते. मात्र या साधनांचा उपयोग करताना सातत्य आवश्यक असते. दोन दिवस उत्साहाने शिकून नंतर विसरणे याने फारसा उपयोग होत नाही. भाषा शिकणे ही जणू रोज पाणी घालावी लागणारी रोपटी आहे. रोज थोडेसे जरी केले तरी ते रोपटे वाढत राहते.
भाषा शिकण्यामागे प्रेरणा असणेही महत्त्वाचे आहे. काही जणांना नोकरीसाठी भाषा शिकायची असते, काहींना प्रवासासाठी, तर काहींना केवळ बौद्धिक कुतूहल म्हणून. कारण काहीही असले तरी ती प्रेरणा आपल्याला पुढे नेत राहते. एखाद्या भाषेत एखादे गाणे समजले, एखादी कविता वाचता आली किंवा स्थानिक व्यक्तीशी मनमोकळा संवाद साधता आला, की शिकण्याचा आनंद अनेकपटीने वाढतो.
भाषा म्हणजे केवळ संवादाचे साधन नाही; ती माणसांना जोडणारा पूल आहे. जेव्हा आपण एखाद्या प्रदेशाची भाषा शिकतो, तेव्हा त्या प्रदेशातील लोकांशी आपले नाते निर्माण होते. ते आपल्याला परके मानत नाहीत. त्यांच्या संस्कृतीत आपणही सहभागी होतो. म्हणूनच जगभर प्रवास करणारे अनेक अभ्यासक सांगतात की एखाद्या देशात जायचे असेल तर त्या देशातील किमान काही शब्द तरी शिकून जा. “धन्यवाद”, “नमस्कार”, “कृपया” असे शब्द जरी बोलता आले तरी ते मनाला भिडतात.
भारतासारख्या बहुभाषिक देशात तर भाषांचे महत्त्व अधिकच आहे. येथे भाषांमधील भिंती उंच नाहीत; उलट त्या एकमेकांत मिसळत राहतात. मराठीत हिंदीचे, उर्दूचे, इंग्रजीचे शब्द सहजपणे येतात. कर्नाटकात मराठीचा प्रभाव दिसतो, तर महाराष्ट्रात कानडी शब्द ऐकू येतात. ही भाषांची देवाणघेवाण आपल्या संस्कृतीला अधिक समृद्ध करते.
नवीन भाषा शिकणे म्हणजे जणू नवीन खिडकी उघडणे होय. त्या खिडकीतून एक वेगळे जग दिसते—नवीन लोक, नवीन विचार, नवीन विनोद, नवीन साहित्य. पुलंनी एकदा म्हटले होते की जग पाहायचे असेल तर लोकांमध्ये मिसळा. त्याच धर्तीवर असेही म्हणता येईल की जग समजून घ्यायचे असेल तर त्याच्या भाषा शिकत जा. कारण भाषा समजली की माणूस समजतो, आणि माणूस समजला की जग अधिक जवळचे वाटू लागते.
म्हणूनच नवीन भाषा शिकण्याची भीती न बाळगता ती एक आनंददायी प्रवास म्हणून स्वीकारायला हवा. सुरुवातीला अडचणी येतील, शब्द चुकतील, लोक हसतीलही कदाचित; पण काही दिवसांनी आपणच त्या भाषेत विनोद करायला लागलो, तर समोरचे लोकही आपल्याला आपलंसं मानू लागतील. भाषेचा हा जादूई प्रवास एकदा सुरू झाला की तो कधी संपत नाही—कारण प्रत्येक नवीन शब्दाबरोबर आपल्याला एक नवीन जग सापडत राहते.
