ज्ञानेश्वरांची प्रतिज्ञा: एकदा ऐका, आणि जीवन बदला

तरि अवधान एकवेळें दीजे । मग सर्वसुखासि पात्र होइजे ।
हें प्रतिज्ञोत्तर माझें । उघड ऐका ।। १ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय ९ वा

ओवीचा अर्थ – श्री ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, अहो श्रोते हो, तर तुम्ही एक वेळ माझ्या बोलण्याकडे लक्ष द्या, म्हणजे मग सर्व सुखाला प्राप्त व्हाल, हें माझें उघड प्रतिज्ञेचे बोलणें ऐका.

ज्ञानेश्वर यांच्या ज्ञानेश्वरीतील नवव्या अध्यायाच्या प्रारंभी येणारी ही ओवी अत्यंत मर्मस्पर्शी आहे—“तरि अवधान एकवेळें दीजे । मग सर्वसुखासि पात्र होइजे । हें प्रतिज्ञोत्तर माझें । उघड ऐका ।।” या काही ओळींमध्ये संतांनी आपला संपूर्ण अध्यात्ममार्ग, आपली करुणा, आणि श्रोत्यांविषयीचा अपार प्रेमभाव व्यक्त केला आहे. येथे ते उपदेशक म्हणून उभे नाहीत, तर प्रेमळ आईसारखे, आपल्याला खरे कल्याण कशात आहे हे सांगणारे सद्गुरू म्हणून बोलत आहेत. “अवधान” हा शब्द येथे अत्यंत महत्त्वाचा आहे. अवधान म्हणजे केवळ कानांनी ऐकणे नव्हे; तर मन, बुद्धी, चित्त आणि अंत:करण एकाग्र करून ऐकणे. एक वेळ—फक्त एकदाच—पूर्ण लक्ष देऊन ऐका, असे ते म्हणतात. कारण सत्य हे अवघड नाही, परंतु आपण विखुरलेल्या मनाने ते ऐकतो, म्हणून ते समजत नाही.

ज्ञानदेवांच्या या विनंतीत आग्रह आहे, पण तो हुकूमशाहीचा नाही; तो प्रेमाचा आहे. जणू एखादी आई आपल्या लेकराला म्हणते, “बाळा, एकदा तरी नीट ऐक.” संतांच्या वाणीला असा ममत्वाचा गोडवा आहे. नववा अध्याय हा भगवद्गीतेतील “राजविद्या राजगुह्य योग” या अत्यंत गूढ आणि श्रेष्ठ ज्ञानाचा भाग आहे. या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला जे परमार्थतत्त्व सांगतात, त्याचे सुलभ आणि रसाळ भाषांतर व निरूपण ज्ञानेश्वर करतात. त्यामुळे हा अध्याय आत्मज्ञानाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे. अशा या अध्यायाच्या सुरुवातीलाच ते श्रोत्यांना जागृत करतात—कारण पुढे जे सांगणार आहेत, ते ऐकले आणि अंत:करणात उतरवले, तर मनुष्य खऱ्या अर्थाने “सर्वसुखासि पात्र” होईल.

“सर्वसुख” म्हणजे नेमके काय? आपण सामान्यपणे सुख म्हणजे इंद्रियभोग, मानप्रतिष्ठा, संपत्ती, कुटुंबातील समाधान, आरोग्य इत्यादी गोष्टी समजतो. परंतु ही सुखे क्षणभंगुर आहेत. ती येतात आणि जातात. त्यांना दु:खाची छाया असतेच. एखादी गोष्ट मिळाली की आनंद होतो, पण ती टिकेल की नाही, याची भीती असते. एखादी व्यक्ती प्रिय असते, पण तिच्यावरील आसक्तीमुळे दु:ख निर्माण होते. म्हणून संतांनी सांगितलेले “सर्वसुख” हे बाह्य सुख नसून आत्मानंद आहे—जो नित्य, अखंड, अविनाशी आहे. हा आनंद आपल्या स्वतःच्या स्वरूपातच आहे; परंतु अज्ञानामुळे आपण त्यापासून दूर गेल्यासारखे वाटते.

ज्ञानेश्वर म्हणतात, “एक वेळ अवधान द्या.” हे ऐकताना असे वाटते की ते आपल्याला बाह्य जगातून क्षणभर मागे फिरवू पाहत आहेत. आपण सतत विचारांच्या गर्दीत जगतो. भूतकाळाच्या आठवणी, भविष्याची चिंता, वर्तमानातील असंख्य इच्छाआकांक्षा—यामुळे मन कधीच स्थिर राहत नाही. अशा चंचल मनाला सत्य कसे समजणार? म्हणून संत प्रथम अवधानाची अट घालतात. जणू एखाद्या स्वच्छ तळ्यातच आकाशाचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते; तसेच शांत, एकाग्र मनातच आत्मतत्त्वाचे दर्शन होते.

या ओवीतील “प्रतिज्ञोत्तर” हा शब्दही विचार करण्यासारखा आहे. प्रतिज्ञा म्हणजे दृढ निश्चय, वचन. संत येथे केवळ उपदेश देत नाहीत; ते प्रतिज्ञा करतात. म्हणजेच त्यांना आपल्या सांगण्याच्या सत्यतेवर पूर्ण विश्वास आहे. ते म्हणतात—मी जे सांगतो आहे, ते तुम्हाला सर्वसुखाचे पात्र बनवेल; ही माझी उघड प्रतिज्ञा आहे. यात संतांची आत्मानुभूती बोलते. ज्यांनी स्वतः आत्मसुख अनुभवले आहे, त्यांनाच अशी खात्री देता येते. हे केवळ ग्रंथज्ञान नाही; हे अनुभूतीचे बोल आहेत.

ज्ञानेश्वरांचा जीवनप्रवास पाहिला तर त्यांच्या वयाच्या मानाने त्यांची आध्यात्मिक उंची आश्चर्यकारक वाटते. अल्पायुष्यात त्यांनी जो परमार्थाचा महासागर उलगडून दाखवला, तो अद्वितीय आहे. त्यांनी संस्कृतातील भगवद्गीता मराठीत आणून सामान्य जनतेसाठी खुली केली. त्या काळात अध्यात्म हे केवळ पंडितांच्या कक्षेत मर्यादित होते. परंतु ज्ञानदेवांनी ते लोकभाषेत, ओवीबद्ध, प्रेमळ आणि काव्यमय शैलीत सांगितले. त्यामुळे सामान्य माणसालाही परमार्थमार्ग सुलभ झाला. या ओवीतून ते जणू सर्वांना आमंत्रण देतात—या, एकदा मन लावून ऐका; मी तुम्हाला त्या आनंदाच्या दाराशी नेतो.

“उघड ऐका” असे ते म्हणतात. उघडपणे, मन मोकळे करून ऐका. पूर्वग्रह, संशय, अहंकार बाजूला ठेवून ऐका. आपण अनेकदा ऐकतो, पण आपल्या मतांच्या चष्म्यातून. त्यामुळे जे सांगितले जाते, त्याचा खरा अर्थ आपल्याला लागत नाही. उघड ऐकणे म्हणजे शिष्यभावाने ऐकणे. जेव्हा श्रोता आपले ‘मी’ थोडे बाजूला ठेवतो, तेव्हा गुरूचे वचन त्याच्या अंत:करणात झिरपत जाते. संतांचा उपदेश हा केवळ शब्दांचा खेळ नसतो; तो कृपादृष्टीने ओथंबलेला असतो.

या ओवीच्या पार्श्वभूमीवर नवव्या अध्यायाचा आशय लक्षात घेतला तर त्याचे गांभीर्य अधिक स्पष्ट होते. येथे भगवान भक्तीचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की मी सर्वत्र आहे, सर्व काही माझ्यात आहे; तरीही मी अलिप्त आहे. जो माझ्यावर अनन्य भावाने प्रेम करतो, त्याची मी काळजी घेतो. ही भक्ती केवळ कर्मकांड नव्हे; ती प्रेमाची अवस्था आहे. ज्ञानेश्वर हे तत्त्व अत्यंत सोप्या भाषेत सांगतात. म्हणूनच ते श्रोत्यांना आधी सज्ज करतात—कारण पुढे जे येणार आहे, ते केवळ बौद्धिक चर्चा नाही; ती हृदयाची गोष्ट आहे.

“सर्वसुखासि पात्र होइजे” या वाक्यातील “पात्र” हा शब्दही सूक्ष्म आहे. सुख सर्वत्र आहे, आत्मानंद सर्वांच्या ठायी आहे; पण आपण त्याचे पात्र आहोत का? पात्र होण्यासाठी अंत:करण शुद्ध असावे लागते. जसे एखादे भांडे स्वच्छ असेल, तर त्यात ठेवलेले दूध शुद्ध राहते; तसेच मन शुद्ध असेल, तर त्यात ज्ञान टिकते. अवधान म्हणजे मनशुद्धीची सुरुवात आहे. जेव्हा आपण मन लावून ऐकतो, तेव्हा आपोआप विचारांची गर्दी कमी होते. शंका दूर होतात. आणि हळूहळू अंत:करण ज्ञानासाठी पात्र बनते.

ज्ञानेश्वरांच्या वाणीतील आत्मीयता लक्षात घेतली तर असे दिसते की ते श्रोत्यांना दूरचे मानत नाहीत. ते म्हणतात—अहो श्रोते हो. हा संबोधनाचा गोडवा त्यांच्या सर्व ओवींमध्ये जाणवतो. ते कधीही कठोर भाषेत बोलत नाहीत. अध्यात्म हा भयाचा विषय नाही; तो प्रेमाचा विषय आहे, हे ते वारंवार दाखवून देतात. म्हणूनच त्यांचा उपदेश लोकांच्या हृदयात घर करून राहिला.

ही ओवी आपल्याला आजही तितकीच लागू आहे. आजच्या काळात माणूस अधिक व्यस्त, अधिक अस्वस्थ झाला आहे. माहितीचा महापूर आहे, पण अंत:शांती नाही. प्रत्येक जण सुखाच्या शोधात आहे; पण सुखाचे स्वरूप न कळल्यामुळे तो बाहेर धावतो. अशा वेळी ज्ञानेश्वरांचे हे वचन कानात घुमते—एकदा तरी अवधान द्या. क्षणभर थांबा. स्वतःकडे वळा. सत्य ऐका. त्या सत्यात तुमचे सर्वसुख दडलेले आहे.

अवधान देणे म्हणजे ध्यानाची सुरुवात आहे. ध्यान म्हणजे विचारांचा अभाव नव्हे; तर विचारांपासून अलिप्त होणे. जेव्हा आपण संतवाणी ऐकतो आणि तिचा अर्थ मनात रेंगाळू देतो, तेव्हा हळूहळू अंतर्मुखता वाढते. या अंतर्मुखतेतूनच आत्मानुभवाची वाट खुली होते. ज्ञानेश्वरांचा विश्वास इतका दृढ आहे की ते प्रतिज्ञा करतात—तुम्ही पात्र व्हाल. ही खात्री त्यांना त्यांच्या गुरूंच्या कृपेवर आणि आत्मज्ञानाच्या सामर्थ्यावर आहे.

शेवटी या ओवीचा सार असा की अध्यात्म हा दूरचा, कठीण, केवळ संन्याशांसाठी असलेला मार्ग नाही. तो प्रत्येकासाठी आहे. फक्त एक अट आहे—अवधान. मनापासून ऐकणे, समजून घेण्याची तयारी ठेवणे, आणि सांगितलेले आचरणात आणणे. एवढे केले की मनुष्य सर्वसुखाचा अधिकारी होतो. ज्ञानेश्वरांची ही प्रतिज्ञा आजही तितकीच खरी आहे. त्यांच्या वचनातली करुणा, आत्मविश्वास आणि प्रेमभाव आपल्या अंत:करणाला स्पर्श करतो. आपण जर खरोखर एकदा तरी मन लावून ऐकले, तर आपल्यालाही त्या अखंड आनंदाचा स्पर्श होऊ शकतो. आणि तेव्हाच संतांचे हे उघड बोलणे आपल्या जीवनात सत्य ठरेल.