नवी भाषा शिकणे म्हणजे केवळ काही शब्द पाठ करणे किंवा व्याकरण समजून घेणे इतकाच मर्यादित विषय नाही. ती एक मानसिक, बौद्धिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. योग्य उद्दिष्टे, सातत्यपूर्ण सराव आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यांच्या मदतीने कोणतीही व्यक्ती नवी भाषा आत्मसात करू शकते, असे भाषा तज्ज्ञ सांगतात. मेंदू कसा भाषा शिकतो, मुले आणि प्रौढ यांच्यातील फरक काय आहे आणि प्रभावीपणे नवी भाषा शिकण्यासाठी कोणत्या सवयी महत्त्वाच्या ठरतात, याबाबत संशोधन अनेक रोचक बाबी समोर आणते.
मेडेलीन अॅगेलर
भाषा तज्ज्ञ सांगतात – योग्य क्रमाने शिका आणि ‘ग्रोथ माइंडसेट’ स्वीकारा. पॉप-कल्चरमधील एखादे पात्र स्मार्ट, आकर्षक आणि प्रभावी वाटावे, यासाठी त्याचे बहुभाषिक असणे हा जवळजवळ हमखास वापरला जाणारा गुणधर्म असतो. जेम्स बॉन्ड, इंडस्ट्री मालिकेतील यास्मिन किंवा स्क्रूज मॅकडक यांसारखी पात्रे याचे उत्तम उदाहरण आहेत.
नवीन भाषा शिकल्यामुळे केवळ व्यक्तिमत्त्वाला वेगळे आकर्षण मिळत नाही, तर वेगळ्या संस्कृतीशी परिचय होतो, नवीन लोकांशी संवाद साधता येतो आणि विविध प्रकारचे साहित्य, चित्रपट व कला अनुभवण्याची संधी मिळते. त्याचबरोबर मेंदूसाठीही ते अत्यंत उपयुक्त ठरते. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की नवी भाषा शिकणाऱ्या लोकांमध्ये एकाग्रता वाढते, संवाद कौशल्ये अधिक सक्षम होतात, स्मरणशक्ती मजबूत होते आणि सर्जनशीलतेतही वाढ होते.
पण आपण जर गुप्तहेर, श्रीमंत वारसदार किंवा अब्जाधीश बदक नसाल, तर नवी भाषा शिकण्याची सुरुवात नेमकी कशी करावी ?
भाषा शिकण्याच्या अनेक पद्धती असल्या तरी बहुभाषिक लोकांमध्ये एक गोष्ट समान असते, असे भाषा प्रशिक्षक आणि माजी दुभाषी डॉ. लिडिया माखोव्हा यांनी एका लोकप्रिय TED Talk मध्ये सांगितले आहे. त्या म्हणतात, “आम्ही सगळ्यांनी भाषा शिकण्याच्या प्रक्रियेत आनंद शोधण्याचा मार्ग शोधला.”
खाली काही तज्ज्ञांनी नवी भाषा शिकण्यास सुरुवात करताना उपयुक्त ठरणाऱ्या काही महत्त्वाच्या गोष्टी सांगितल्या आहेत.
माणूस भाषा कशी शिकतो ?
नवी भाषा शिकण्याची प्रक्रिया समजून घ्यायची असेल, तर मेंदूमध्ये नेमके काय घडते हे समजून घेणे आवश्यक आहे.
भाषा शिकणे ही प्रक्रिया मेंदूच्या एका भागापुरती मर्यादित नसते, असे भाषा प्रशिक्षक लिंडी बोत्स सांगतात. त्या म्हणतात, “वेगवेगळे मेंदूचे भाग एकत्र काम करून आवाज ओळखणे, अर्थाशी जोडणे आणि बोलणे या प्रक्रिया पार पाडतात.”
जेव्हा आपण एखादी नवी भाषा शिकायला सुरुवात करतो, तेव्हा त्या भाषेतील शब्दांचा अर्थ आपल्या मातृभाषेच्या माध्यमातून समजतो. उदाहरणार्थ, एखादा इंग्रजी भाषिक व्यक्ती फ्रेंच शिकत असताना “fromage” हा शब्द ऐकला किंवा वाचला, तर त्याच्या मेंदूत लगेच ‘चीज’चे चित्र तयार होत नाही. आधी ‘cheese’ हा इंग्रजी शब्द आठवतो आणि मग त्यातून “fromage” म्हणजे चीज असा अर्थ स्पष्ट होतो.
ही प्रक्रिया काहीशी धीमी आणि गुंतागुंतीची असते. पण बोत्स यांच्या मते, नियमित सराव आणि भाषेचा सातत्याने संपर्क राहिल्यास मेंदू नवीन न्यूरल मार्ग तयार करतो. काही काळानंतर शब्द आणि त्याचा अर्थ थेट जोडला जातो आणि मातृभाषेचा मध्यस्थ टप्पा हळूहळू कमी होतो.
मुले प्रौढांपेक्षा भाषा लवकर शिकतात का ?
होय, साधारणपणे मुले प्रौढांपेक्षा भाषा अधिक सहजपणे शिकतात. कारण त्यांच्या मेंदूमध्ये “ब्रेन प्लास्टिसिटी” अधिक असते. म्हणजेच नवीन न्यूरल मार्ग तयार करण्याची क्षमता जास्त असते. प्रौढ व्यक्तींमध्ये विचारपद्धती आणि भाषिक सवयी आधीपासूनच ठाम झालेल्या असतात. त्यामुळे त्या चौकटींपेक्षा वेगळे असलेले भाषिक नियम स्वीकारणे त्यांच्यासाठी अधिक कठीण ठरते.
उदाहरणार्थ, इंग्रजी भाषिक मुलाला जपानी किंवा तुर्की भाषा शिकणे तुलनेने सोपे जाऊ शकते. कारण या भाषांमध्ये क्रियापद वाक्याच्या शेवटी येते. पण प्रौढ व्यक्तीसाठी अशी रचना स्वीकारणे कठीण वाटू शकते, कारण इंग्रजीत क्रियापद विषयानंतर लगेच येते. तसेच उच्चारांबाबतही अडचणी येऊ शकतात. भाषा शिक्षण तज्ज्ञ केरस्टिन केबल यांच्या मते, “उच्चारासाठी आवश्यक असलेले जीभ आणि तोंडातील काही स्नायू लहानपणीच विकसित होतात. त्यामुळे मोठ्या वयात नवीन ध्वनी अचूकपणे उच्चारणे अधिक अवघड होऊ शकते.”
मग प्रौढांनी भाषा कशी शिकावी ?
तरीही काळजी करण्याचे कारण नाही. प्रौढ व्यक्तींनाही नवी भाषा शिकणे शक्य आहे, असे तज्ज्ञ स्पष्टपणे सांगतात.
लिंडी बोत्स म्हणतात, “अनेक लोकांना वाटते की भाषा शिकण्यासाठी एखादी विशेष नैसर्गिक प्रतिभा लागते आणि ती आपल्याकडे नाही. पण बहुतांश वेळा समस्या प्रतिभेची नसते, तर सवयी आणि मानसिकतेची असते.” म्हणजेच योग्य पद्धत, सातत्यपूर्ण सराव आणि सकारात्मक दृष्टिकोन असेल, तर कोणतीही व्यक्ती नवी भाषा शिकू शकते.
नवी भाषा शिकण्यासाठी काही उपयुक्त टिप्स
स्पष्ट उद्दिष्टे ठेवा
नवी भाषा शिकताना सर्वप्रथम आपले उद्दिष्ट स्पष्ट असणे महत्त्वाचे आहे. भाषा शिक्षण तज्ज्ञ केरस्टिन केबल यांच्या मते, प्रत्येक व्यक्तीची भाषा शिकण्यामागची कारणे वेगवेगळी असतात. काहींना आपल्या कुटुंबीयांशी किंवा मित्रांशी संवाद साधण्यासाठी भाषा शिकायची असते, काहींना करिअरच्या संधी वाढवण्यासाठी ती उपयुक्त वाटते, तर काहींना परदेशात प्रवास करताना सहज संवाद साधता यावा म्हणून भाषा शिकायची असते. काही जण केवळ बौद्धिक जिज्ञासेपोटी भाषा शिकतात. केबल म्हणतात, “जिज्ञासा हेही भाषा शिकण्यामागचे एक उत्तम कारण असू शकते.”
योग्य क्रमाने शिकणे
भाषा शिकताना योग्य क्रम पाळणेही महत्त्वाचे आहे, असे भाषा प्रशिक्षक लिंडी बोत्स सांगतात. सुरुवातीला शक्य तितके त्या भाषेचे ऐकणे आवश्यक आहे. संगीत, पॉडकास्ट, चित्रपट किंवा मालिका यांद्वारे त्या भाषेचा आवाज, लय आणि उच्चार यांची सवय होते. यामुळे पुढे योग्य उच्चार शिकणे सोपे जाते. यानंतर त्या भाषेची लिपी किंवा लेखनपद्धती शिकणे गरजेचे आहे. विशेषतः जर ती आपल्या परिचित लिपीपेक्षा वेगळी असेल, तर सुरुवातीला ती कठीण वाटू शकते. पण केवळ रोमन लिपीवर अवलंबून राहण्यापेक्षा मूळ लिपी शिकणे अधिक उपयुक्त ठरते.
यानंतर मूलभूत गोष्टी शिकाव्यात—जसे की अभिवादन, स्वतःची ओळख करून देणे आणि साधी वाक्यरचना. बोत्स यांच्या मते, “सर्वाधिक वापरले जाणारे शंभर शब्द पाठ करूनही त्यातून वाक्य तयार करता आले नाही, तर त्याचा फारसा उपयोग होत नाही.”
वारंवार वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांवर लक्ष केंद्रित करा
विक्टोरिया युनिव्हर्सिटी ऑफ वेलिंग्टन येथील भाषाशास्त्र विभागाचे सहयोगी प्राध्यापक डॉ. जोनाथन न्यूटन यांच्या मते, गुंतागुंतीचे व्याकरण समजून घेण्यापेक्षा जास्त वापरल्या जाणाऱ्या शब्दसमूहांशी आणि वाक्यरचनेशी परिचित होणे अधिक महत्त्वाचे आहे. ते म्हणतात, “आपण एखादी गोष्ट कशी शिकतो, यावर आपण त्या ज्ञानाचा कसा उपयोग करू शकतो हे ठरते.”
जर आपण संवादाचा सराव केला, तर संवाद साधणे शिकतो. पण जर आपण फक्त व्याकरण आणि शब्दसंग्रहाचे सरावच केले, तर आपण तेच सराव करण्यापुरतेच मर्यादित राहतो.
वास्तववादी उद्दिष्टे ठेवा
अनेक वेळा लोक अतिशय अवास्तव अपेक्षा ठेवतात, असे केबल सांगतात. उदाहरणार्थ, काही जण दररोज ५० नवीन शब्द शिकण्याचा संकल्प करतात. पण त्या शब्दांना समजून घेण्यासाठी, त्यांचा वापर करण्यासाठी आणि त्यांना लक्षात ठेवण्यासाठी लागणारा वेळ ते गृहित धरत नाहीत. त्यामुळे वास्तववादी उद्दिष्टे ठेवल्यास भाषा शिकण्याची प्रक्रिया अधिक सुलभ होते.
सर्व कौशल्यांचा समतोल साधा
भाषा शिकताना फक्त वाचन किंवा बोलणे यावर लक्ष केंद्रित न करता सर्व कौशल्यांचा—वाचन, लेखन, ऐकणे आणि बोलणे—समतोल साधणे आवश्यक आहे. केबल यांच्या मते, “प्रत्येक कौशल्य दुसऱ्या कौशल्याला पूरक असते. त्यामुळे सर्व कौशल्यांचा एकत्रित सराव केल्यास भाषा अधिक प्रभावीपणे आत्मसात करता येते.”
सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवा
भाषा शिकताना अनेकांना ती भाषा कठीण वाटू लागते आणि त्यामुळे प्रेरणा कमी होते. पण बोत्स यांच्या मते, भाषा शिकणे ही आयुष्यभर चालणारी प्रक्रिया म्हणून पाहिल्यास ती अधिक सहज आणि आनंददायी वाटू शकते. सकारात्मक दृष्टिकोन आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न हेच भाषा शिकण्याचे खरे गमक आहे.
