जंगलात घुमणारे हसरे आवाज : मलबार हॉर्नबिलचा अद्भुत संवाद

गोव्याच्या दाट जंगलातील नीरव शांततेला अचानक भेदणारा एक विचित्र, हसण्यासारखा आवाज… आणि त्यामागे दडलेली निसर्गाची अनोखी कथा! नेत्रावलीच्या जंगलात मलबार हॉर्नबिलच्या हाका ऐकत, त्यांच्या जगण्याचा आणि संवादाचा थरारक अनुभव घेण्याची ही एक अविस्मरणीय सफर.

शीमा देवधर

आम्ही गोव्यातील नेत्रावलीच्या जंगलात ( Netravali Wildlife Sanctuary ) गेलो होतो. चालता चालता आमच्या बरोबरच्या नॅचरलिस्टने अचानक आम्हाला थांबवले. आम्ही जिथे उभे होतो, तिथे जंगल निर्मनुष्य भासत होते—नीरव शांतता पसरलेली. पण गाईडने लक्ष देऊन ऐकायला सांगितले, आणि मगच एका जुन्या, भक्कम खोडाच्या अगदी वरच्या भागातून एक विचित्र आवाज कानावर येऊ लागला.

तो आवाज Malabar Grey Hornbill चा होता. विशेषतः मादी हॉर्नबिल घरट्यात—झाडाच्या ढोलीत—असताना नराला अन्नासाठी बोलावण्यासाठी अतिशय विशिष्ट आणि मोठ्या आवाजात हाक मारते. हा आवाज एखाद्या वेड्यासारख्या हसण्यासारखा (cackling/laughing calls) वाटतो. तीव्र शिट्ट्या, ककल्स (cackles) आणि मोठ्या ओरडण्याचा (raucous screams) हा एक विलक्षण संगम असतो, जो संपूर्ण जंगलात दूरवर घुमत राहतो.

थोड्याच वेळात दूरवरून नर हॉर्नबिलनेही त्या हाकेला प्रतिसाद दिला—तसाच एक कॉल. पण तो पुढे येत नव्हता. कदाचित आमची उपस्थिती त्याला धोकादायक वाटली असावी. शेवटी आम्ही तिथून काढता पाय घेतला.

नंतर आम्हाला नेत्रावलीच्या जंगलालगतच्या एका दुर्गम गावाच्या सीमेवर असलेल्या जुन्या वाड्यात राहण्याची संधी मिळाली. गाव संपताच पुढे फक्त गवत आणि मुसळांनी भरलेले मोकळे मैदान, आणि त्यात उभे असलेले प्राचीन वृक्ष—याच परिसरात मलबार हॉर्नबिल्सची वस्ती होती. थोड्या अंतरावर एक छोटी टेकडीही होती.

संध्याकाळ होताच हॉर्नबिल्स एकत्र जमत. त्यांच्या त्या वैशिष्ट्यपूर्ण, कर्कश पण आकर्षक आवाजात ते जणू दिवसभराच्या कहाण्या एकमेकांना सांगत असत. त्यानंतर धुळीत लोळत धुळस्नानासाठी त्यांची लगबग सुरू होत असे.

पहिल्यांदा हे दृश्य समजूनच आले नाही. पण आमच्या नॅचरलिस्टने ते उलगडून सांगितल्यावर त्या अनुभवाचा खरा आनंद घेता आला.