जग बदलत राहील, तंत्रज्ञान बदलत राहील, भाषांची स्पर्धा वाढत राहील. पण ज्या भाषेच्या मागे लोकांची माया असते, ती भाषा सहज संपत नाही. मराठीबद्दलही हेच खरे आहे.
जागतिक मातृभाषा दिन आला की आपल्याला भाषेची आठवण होते—ही गोष्ट थोडी गंमतीशीर आहे. जशी आईची आठवण वर्षातून एकदाच काढली तर चालेल का, तशीच मातृभाषेचीही अवस्था झाली आहे. वर्षभर आपण इंग्रजी, हिंग्लिश, ऑफिसची भाषा, मोबाईलची भाषा, आणि कधी कधी तर इमोजींची भाषा बोलत राहतो; आणि २१ फेब्रुवारीला अचानक आपल्याला मराठीवर प्रेमाचा उमाळा येतो. पण ही तक्रार नाही—ही एक हलकीशी जाणीव आहे. कारण भाषा ही कुठल्या घोषणांनी जगत नाही; ती जगते आपल्या रोजच्या बोलण्यात, आपल्या हसण्यात, रागावण्यात आणि प्रेमात.
जगातल्या भाषांच्या मेळाव्यात मराठी ही फार मोठी आणि फार छोटी—दोन्ही आहे. मोठी या अर्थाने की लाखो-कोट्यवधी लोकांची ती आईभाषा आहे; आणि छोटी या अर्थाने की तिच्या बोलणाऱ्यांना कधी कधी तिच्यावर विश्वास कमी पडतो. महाराष्ट्रात एखाद्या बालकाला पहिले शब्द कोणते शिकवले जातात, यावरून समाजाचा आत्मविश्वास कळतो. “मम्मी” आधी येते की “आई” आधी येते—हा प्रश्न भाषाशास्त्राचा नसून संस्कृतीचा आहे.
मराठीची कहाणी मात्र अशी साधी नाही. हजार वर्षांच्या परंपरेतून आलेली ही भाषा आहे. संतांनी तिला शब्द दिले, शेतकऱ्यांनी मातीचा गंध दिला, तर विद्वानांनी विचारांचे आकाश दिले. संत ज्ञानेश्वरांनी तत्त्वज्ञान लोकांच्या अंगणात आणले तेव्हा मराठी केवळ भाषा राहिली नाही; ती लोकांची मैत्रीण झाली. संत तुकारामांनी अभंगांतून जे बोलले ते विद्वानांसाठी नव्हते—ते थेट माणसासाठी होते. त्यामुळे मराठीचा स्वभाव थोडा घरगुती आहे. ती फार दिखाऊ भाषा नाही. तिला मोठमोठे मंच, चमकदार शब्द, आणि फारसा थाट आवडत नाही. ती चहाच्या कपाबरोबर सहज बोलली जाते.
आज मात्र जग बदलले आहे. मोबाईलच्या स्क्रीनवर जग बसले आहे. अशा वेळी मराठीची अवस्था काय आहे—हा प्रश्न विचारला की दोन टोकाची उत्तरे ऐकायला मिळतात. काही जण म्हणतात, “मराठी संपते आहे.” तर काही जण म्हणतात, “मराठीचे सुवर्णयुग आले आहे.” खरी गोष्ट या दोन वाक्यांच्या मध्ये कुठेतरी उभी आहे.
आज मराठी बोलणाऱ्यांची संख्या कोट्यवधी आहे. मुंबईच्या लोकलमध्ये, पुण्याच्या कॅफेमध्ये, कोल्हापूरच्या बाजारात, विदर्भाच्या शेतात—सगळीकडे मराठी ऐकू येते. एवढेच नव्हे तर अमेरिकेत, कॅनडात, दुबईत, ऑस्ट्रेलियातही रविवारच्या दिवशी कुठेतरी पुरणपोळीबरोबर मराठी गप्पा रंगलेल्या असतात. जगभर पसरलेल्या मराठी मंडळांच्या कार्यक्रमांत जेव्हा एखादा “गणपती बाप्पा मोरया” म्हणतो, तेव्हा हजारो मैल दूर असलेला महाराष्ट्र क्षणभर तिथे उतरतो.
पूर्वी भाषा टिकायची ती पुस्तकांतून, शाळांतून आणि घरातून. आता तिचे एक नवे घर झाले आहे—इंटरनेट. फेसबुकवर मराठी कविता आहे, यूट्यूबवर मराठी कथा आहेत, पॉडकास्टमध्ये मराठी चर्चा आहेत. एखादा तरुण मोबाईलवर व्हिडिओ बनवतो आणि लाखो लोकांपर्यंत मराठी पोहोचते. हे दृश्य पाहिले की थोडे आश्चर्य वाटते. कारण एकेकाळी टायपरायटरवर मराठी टंकताना अक्षर शोधण्यासाठी घाम फुटायचा; आज अंगठ्याने स्क्रीनवर सरकले की वाक्य तयार होते.
तंत्रज्ञानाने मराठीला एक वेगळे पंख दिले आहेत. व्हॉइस टायपिंगमुळे बोललेले शब्द थेट लिहिले जातात. भाषांतरामुळे मराठीतील विचार जगात पोहोचतात. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या काळात मराठीही संगणकाला समजायला लागली आहे. एखाद्या मशीनला “नमस्कार” म्हणता येतो—ही कल्पनाच काही वर्षांपूर्वी थोडी अवघड वाटली असती.
पण या चित्रात एक हलकीशी चिंता देखील आहे. शहरातल्या अनेक घरांत मुलं मराठी समजतात, पण बोलताना थोडी कचरतात. जणू मराठी बोलणे म्हणजे काहीतरी जुनेपणाचे लक्षण आहे असा गैरसमज कुठेतरी तयार झाला आहे. प्रत्यक्षात भाषा जुनी किंवा नवी नसते; ती जिवंत किंवा मृत असते. जिवंत भाषा ती जी माणसं रोज वापरतात.
मराठीचे वैशिष्ट्य असे की ती स्वतःला बदलत राहते. बाजारात गेल्यावर ती थोडी वेगळी असते, कॉलेजात थोडी वेगळी, आणि साहित्याच्या पुस्तकात तर अगदी वेगळ्याच थाटात दिसते. या बदलामुळेच ती टिकली आहे. इंग्रजी शब्द आले म्हणून मराठी कमी होत नाही; उलट ती नवीन गोष्टी पचवण्याची क्षमता दाखवते. प्रश्न एवढाच की तिचा आत्मा जिवंत राहिला पाहिजे.
भाषेचे भवितव्य सरकार ठरवत नाही, विद्यापीठे ठरवत नाहीत—ते ठरवतात लोक. घरात आईने मुलाला गोष्ट कोणत्या भाषेत सांगितली, मित्रांनी चेष्टा कोणत्या भाषेत केली, लेखकाने मनातील भावना कोणत्या भाषेत लिहिल्या—यावर भाषेचे आयुष्य अवलंबून असते. मराठीचे भाग्य असे की तिच्याकडे अजूनही कथा सांगणारी माणसं आहेत, गाणी गाणारी माणसं आहेत, आणि शब्दांवर प्रेम करणारी माणसं आहेत.
जागतिक मातृभाषा दिन आपल्याला एक साधा धडा देतो. जग कितीही आधुनिक झाले तरी माणूस आपल्या पहिल्या भाषेकडे परत येतो. कारण ती भाषा आपल्याला केवळ बोलायला शिकवत नाही; ती आपल्याला जगायला शिकवते. राग कसा व्यक्त करायचा, प्रेम कसे सांगायचे, विनोद कसा करायचा—हे सगळे आपण मातृभाषेतच शिकतो.
मराठीचे भविष्य म्हणून फार गूढ काही नाही. ती जिवंत राहील की नाही—हा प्रश्न तितकासा कठीण नाही. आपण तिला रोजच्या आयुष्यात जागा दिली तर ती फुलेल; आपण तिला केवळ कार्यक्रमांच्या भाषणांत ठेवले तर ती हळूहळू औपचारिक बनेल. भाषेला पुरस्कारांची गरज नसते; तिला माणसांची गरज असते.
कदाचित म्हणूनच मराठीचा स्वभाव अजूनही साधाच आहे. ती फार मोठमोठ्या घोषणा करत नाही. ती शांतपणे आपल्या लोकांसोबत चालत राहते. एखाद्या गावातल्या शाळेत शिक्षक मुलांना कविता वाचून दाखवतो, एखादी आजी नातवाला गोष्ट सांगते, एखादा तरुण ब्लॉग लिहितो—तेव्हा मराठी थोडी पुढे जाते.
जग बदलत राहील, तंत्रज्ञान बदलत राहील, भाषांची स्पर्धा वाढत राहील. पण ज्या भाषेच्या मागे लोकांची माया असते, ती भाषा सहज संपत नाही. मराठीबद्दलही हेच खरे आहे. तिच्या बोलण्यात अजूनही मातीचा वास आहे, तिच्या विनोदात अजूनही आपलेपणा आहे, आणि तिच्या शब्दांत अजूनही जगण्याची ऊब आहे.
म्हणून जागतिक मातृभाषा दिन हा उत्सवापेक्षा आठवण जास्त आहे. आपल्याला स्वतःची भाषा आठवण्याची, तिच्याशी पुन्हा मैत्री करण्याची. मराठीला मोठे करण्यासाठी फार मोठे प्रयत्न लागणार नाहीत—फक्त तिला बोलत राहावे लागेल. कारण शेवटी भाषा टिकते ती पुस्तकांत नव्हे, तर माणसांच्या तोंडात. आणि मराठी अजूनही लाखो तोंडांत जिवंत आहे—म्हणून तिचे भविष्यही जिवंत आहे.
ज्ञानेश्वरीतील ओव्या वाचण्यासाठी नाही, तर जगण्यासाठी..