Scope Creep वर कोणते आहेत उपाय ?

Scope Creep मुळे निर्माण होणारा ताण : एक गंभीर मानसिक आरोग्य समस्या (भाग ३ : उपाय, पुनर्बांधणी आणि आशेची वाट)

Scope Creep ही समस्या जितकी हळूहळू वाढते, तितकीच ती थांबवणेही हळूहळू, पण जाणीवपूर्वक करावे लागते. कारण ही समस्या केवळ कामाची नाही, तर ती विचारांची, भावनांची आणि आत्मओळखीची आहे. त्यामुळे तिच्यावरचा उपायही केवळ वेळापत्रक बदलणे, काम कमी करणे इतकाच मर्यादित नसतो. हा उपाय मनाशी, जगण्याच्या दृष्टिकोनाशी आणि स्वतःशी असलेल्या नात्याशी संबंधित असतो.

सर्वप्रथम माणसाने एक गोष्ट स्वीकारली पाहिजे, आपण अमर्याद नाही. आपली ऊर्जा, वेळ, लक्ष आणि भावनिक क्षमता या सगळ्यांना मर्यादा आहेत. पण Scope Creep हीच मर्यादा पुसून टाकते. माणूस स्वतःला सतत ताणतो, पिळतो, आणि त्यातून काहीतरी “अधिक” काढायचा प्रयत्न करतो. पण शेवटी जे उरते ते म्हणजे रिकामेपण.

उपायाची सुरुवात होते ती स्वतःशी प्रामाणिक संवादातून. आपण स्वतःला अनेकदा विचारतच नाही. मी थकलो आहे का? मला थांबायची गरज आहे का? मला हे सगळं खरंच करायचं आहे का? की मी फक्त अपेक्षांच्या ओझ्याखाली वाहत चाललो आहे? या प्रश्नांची उत्तरं मिळाली की Scope Creep ची जाणीव होते. आणि जाणीव हीच पहिली औषध आहे.

एका तरुण कर्मचाऱ्याचे उदाहरण पाहू. तो सतत उशिरापर्यंत काम करत होता. तो प्रत्येक कामाला “हो” म्हणायचा. त्याला वाटायचे की नकार म्हणजे अपयश. पण एके दिवशी त्याला पॅनिक अटॅक आला. डॉक्टरांनी त्याला सांगितले, तुझं शरीर आणि मन दोन्ही तुला इशारा देत आहेत. तेव्हा त्याने पहिल्यांदाच स्वतःशी थांबून संवाद केला. त्याने विचारले, मी कोणासाठी हे सगळं करतो आहे? माझ्या आयुष्यात मला काय हवं आहे? आणि त्या क्षणापासून त्याने हळूहळू “नाही” म्हणायला सुरुवात केली. सुरुवातीला अपराधीपणा वाटला. पण नंतर त्याला जाणवले की तो स्वतःला वाचवत आहे.

“नाही” म्हणणे ही एक कौशल्य आहे आणि ते कौशल्य शिकवले जात नाही. आपल्याला लहानपणापासून शिकवले जाते की चांगला माणूस म्हणजे सगळ्यांना खूश ठेवणारा माणूस. पण ही शिकवण मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीने घातक ठरते. कारण आपण सगळ्यांना खूश ठेवू शकत नाही. आणि तसे करण्याचा प्रयत्न केल्यास आपण स्वतःला हरवतो.

Scope Creep वरचा दुसरा महत्त्वाचा उपाय म्हणजे सीमारेषा आखणे. सीमारेषा म्हणजे भिंती नव्हेत; त्या संरक्षण असतात. त्या आपल्याला आणि इतरांना सांगतात—इथपर्यंतच. यापुढे नाही. कामाच्या वेळा, वैयक्तिक वेळ, भावनिक उपलब्धता—या सगळ्यांना सीमारेषा लागतात. आणि या सीमारेषा स्पष्टपणे, ठामपणे मांडल्या पाहिजेत.

एका शिक्षिकेने हे केले. ती रात्री उशिरापर्यंत पालकांचे फोन घेत असे. ती विकेंडला देखील काम करत असे. पण तिचं मन थकून गेलं. तिने एक निर्णय घेतला—रात्री ८ नंतर फोन नाही, रविवारी काम नाही. सुरुवातीला लोकांनी नाराजी व्यक्त केली. पण काही आठवड्यांतच तिला जाणवले की ती पुन्हा हसत आहे, झोपत आहे, आणि शिकवताना आनंद अनुभवत आहे.

Scope Creep वर मात करण्यासाठी स्वतःला परवानगी देणे ही एक अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. परवानगी—थांबण्याची, अपूर्ण राहण्याची, चुका करण्याची, विश्रांती घेण्याची. आपण स्वतःला इतके कठोर नियम लावतो की जगणंच एक परीक्षा बनतं. पण आयुष्य परीक्षा नाही; ते एक अनुभव आहे.

मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी माणसाने पुन्हा आनंदाचे छोटे क्षण शोधायला हवेत. सततच्या धावपळीत आपण हे विसरतो की आनंद ही गरज आहे, लक्झरी नाही. चालणं, लिहिणं, गाणी ऐकणं, निसर्ग पाहणं, शांत बसणं—या सगळ्या गोष्टी मनाला श्वास देतात.

एक सामाजिक कार्यकर्ता सतत लोकांसाठी झटत होता. पण तो स्वतःसाठी काहीच करत नव्हता. एके दिवशी त्याने दररोज २० मिनिटे फक्त स्वतःसाठी राखून ठेवली—कधी पुस्तक, कधी संगीत, कधी शांत बसणं. काही महिन्यांतच त्याला जाणवले की तो पुन्हा जिवंत वाटतो आहे.

Scope Creep थांबवण्यासाठी संस्थात्मक बदलही गरजेचे आहेत. केवळ व्यक्तींनी स्वतःला बदलून चालणार नाही. कामाची चौकट स्पष्ट असावी, अपेक्षा वास्तववादी असाव्यात, आणि मानसिक आरोग्याला औपचारिक महत्त्व दिले जावे. कामाच्या ठिकाणी “थकलो आहे” असे म्हणणे दुर्बलतेचे लक्षण नसावे, तर प्रामाणिकपणाचे.

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—संवाद. माणूस जेव्हा आपल्या थकव्याबद्दल, अस्वस्थतेबद्दल, गोंधळाबद्दल बोलतो, तेव्हा Scope Creep चे विष कमी होते. कारण ही समस्या एकट्याने सोडवायची नसते. आपल्याला ऐकणारे, समजून घेणारे लोक लागतात.

Scope Creep ही समस्या आपल्याला सांगते की आपण आयुष्याला खूपच अरुंद चौकटीत अडकवले आहे—काम, अपेक्षा, यश, तुलना. पण आयुष्य यापेक्षा खूप मोठे आहे. ते म्हणजे श्वास, नाती, अर्थ, शांतता, आणि अस्तित्वाची जाणीव.

हा लेख तुम्हाला एकच गोष्ट सांगतो—तुम्ही मशीन नाही. तुम्ही माणूस आहात. आणि माणसाला थांबायचा, श्वास घ्यायचा, आणि पुन्हा उभं राहायचा अधिकार आहे.