ज्ञानेश्वरांनी उलघडलेले देहाचे खरे स्वरूप

ही ओवी अत्यंत तीक्ष्ण, निर्भीड आणि वास्तवाचा आरसा दाखवणारी आहे. ज्ञानेश्वर महाराज इथे शरीर, विषयभोग आणि मानवी आसक्ती यांचे स्वरूप कोणताही अलंकार न करता, थेट आणि बोचऱ्या उपमांतून उलगडतात.

जें व्याघ्राचें क्षेत्र । जें पण्यांगनेचें मैत्र ।
जे विषयविज्ञानयंत्र । सुपूजित ।। १४६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – जें शरीर वाघाचे वसतिस्थान आहे, जे वेश्येच्या स्नेहाप्रमाणे दिखाऊ आहे, जें विषयांचा अनुभव आणून देणारे सुपूजित यंत्रच आहे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज मानवी शरीराचे खरे स्वरूप उघडे पाडतात. हे वर्णन ऐकायला कठोर वाटते, पण ते तिरस्कारातून आलेले नाही; ते करुणेतून आलेले आहे. माणूस ज्या शरीराला “मी” म्हणतो, ज्या देहाभोवती आपले आयुष्य गुंफतो, त्या देहाची वास्तविकता समजावून देण्यासाठी संत उपमांचा आसरा घेतात. या उपमा सौम्य नाहीत, कारण सत्य सौम्य नसते; ते जागं करणारे असते.

“जें व्याघ्राचें क्षेत्र” — शरीराची तुलना वाघाच्या प्रदेशाशी केली आहे. वाघ हा क्रूरतेचा, हिंसेचा आणि धोक्याचा प्रतीक आहे. वाघाच्या क्षेत्रात प्रवेश करणे म्हणजे प्रत्येक क्षणी जीवावर बेतण्याचा धोका पत्करणे. ज्ञानेश्वर सांगतात, हे शरीरही तसंच आहे. जन्मापासून मृत्यूपर्यंत यात रोग, व्याधी, अपघात, जर्जरता, क्षय यांचा सतत वावर असतो. क्षणोक्षणी संकटे दबा धरून बसलेली असतात. आज जे शरीर समर्थ वाटते, ते उद्या अशक्त होऊ शकते. आज जे सुंदर वाटते, ते उद्या विकृत होऊ शकते. म्हणून देह हा सुरक्षित निवासस्थान नाही; तो वाघाचा प्रदेश आहे. माणूस मात्र या वाघाच्या क्षेत्रात घर थाटून बसतो. देहाला सुरक्षित मानतो, त्यावर अवलंबून राहतो, आणि त्याच्यावर सर्व आशा बांधतो. ज्ञानेश्वरांना ही भूल फोडायची आहे. देहाला नाकारायचे नाही, पण त्याचे खरे स्वरूप ओळखायचे आहे. जोपर्यंत देहाला अंतिम सत्य मानले जाते, तोपर्यंत साधक भ्रमातच राहतो.

पुढची उपमा आणखी तीव्र आहे — “जें पण्यांगनेचें मैत्र”. पण्यांगना म्हणजे वेश्या, आणि तिचे मैत्र म्हणजे दिखाऊ, स्वार्थी, क्षणभंगुर. बाहेरून प्रेमाचे, आपुलकीचे भास निर्माण होतात, पण आतून ते केवळ व्यवहार असतो. जिथे लाभ आहे तिथे संबंध; लाभ संपला की नाते संपते. ज्ञानेश्वर सांगतात, देहाशी असलेले आपले नाते असेच आहे. देह सुख देतो तोपर्यंत आपण त्याच्याशी मैत्र ठेवतो. तो तरुण आहे, सुदृढ आहे, आकर्षक आहे तोपर्यंत त्याच्यावर प्रेम असते. पण ज्या क्षणी देह दुखायला लागतो, जर्जर होतो, रोगांनी ग्रासला जातो, त्या क्षणी आपणच त्याच्यापासून दूर पळू पाहतो. म्हणजे देहाशी आपले प्रेम हे निरपेक्ष नाही; ते स्वार्थी आहे. ही उपमा देहाची निंदा करण्यासाठी नाही, तर माणसाच्या आसक्तीचा भंडाफोड करण्यासाठी आहे. देह आपल्याला फसवत नाही; आपणच त्याच्याकडून जे अपेक्षित नाही ते अपेक्षित ठेवतो. पण्यांगनेच्या मैत्राप्रमाणे देहही सतत सुख देईल, असा भ्रम आपण निर्माण करतो. ज्ञानेश्वर त्या भ्रमावर प्रहार करतात.

तिसरी उपमा आहे — “जे विषयविज्ञानयंत्र सुपूजित”. शरीर हे विषयांचा अनुभव देणारे एक यंत्र आहे. डोळे पाहतात, कान ऐकतात, जिभेने चव कळते, त्वचेला स्पर्श कळतो, मन सुख-दुःख अनुभवते. या सगळ्या क्रिया यंत्रवत आहेत. पण माणूस या यंत्रालाच देव मानून पूजायला लागतो. त्याच्या सजावटीसाठी, आरोग्यासाठी, सौंदर्यासाठी, भोगासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य खर्च करतो. ज्ञानेश्वर इथे “सुपूजित” हा शब्द उपरोधाने वापरतात. देहाला पूजले जाते, पण त्या पूजेचा हेतू काय? आत्मज्ञान नाही, तर विषयभोग आहे. देह साधन असायला हवा, पण तो साध्य बनतो. हेच सगळ्या अधःपतनाचे मूळ आहे.

या तिन्ही उपमा एकत्र पाहिल्या तर एकच संदेश मिळतो — देह धोकादायक आहे, फसवणारा आहे, आणि तरीही आपण त्यालाच सर्वस्व मानतो. यालाच अविद्या म्हणतात. ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आणि आपल्यालाही सावध करतात की या देहावर अंधविश्वास ठेवू नका. पण इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा समजून घ्यायला हवा. ज्ञानेश्वर देहत्याग सांगत नाहीत. ते देहद्वेष शिकवत नाहीत. ते देहाच्या मर्यादा दाखवतात. देह हा साधन आहे, साध्य नाही. जसा प्रवासासाठी वापरलेला होडा नदी पार झाल्यावर डोक्यावर वाहत नेत नाहीत, तसाच देह आत्मसाधनेसाठी वापरायचा आहे, पण त्यालाच अंतिम सत्य मानायचे नाही.

मानवी आयुष्याचे दु:ख याच गैरसमजुतीतून निर्माण होते. देह नाशवंत आहे, पण आपण त्याला शाश्वत मानतो. विषय क्षणिक आहेत, पण आपण त्यांना स्थायी सुख देणारे मानतो. आणि मग जेव्हा देह व विषय आपल्याला फसवतात, तेव्हा आपण दु:खी होतो. ज्ञानेश्वर सांगतात, फसवणूक देहाची नाही; आपल्या अपेक्षांची आहे. या ओवीतून साधकाला आत्मपरीक्षणाची संधी मिळते. आपण रोज काय पूजतो ? आत्म्याला की देहाला ? आपण वेळ, ऊर्जा, विचार कशासाठी खर्च करतो ? आत्मोन्नतीसाठी की विषयसुखासाठी ? देहाला केंद्रस्थानी ठेवलेले आयुष्य कधीच समाधान देऊ शकत नाही, हे ज्ञानेश्वर ठामपणे सांगतात.

वाघाच्या प्रदेशात राहणारा माणूस सतत सावध असतो. तसाच देहात राहणाऱ्या साधकानेही सावध असायला हवे. देहाच्या आकर्षणाला, विषयांच्या आमिषाला, सुखाच्या भुलीला ओळखून त्यापलीकडे पाहायला शिकले पाहिजे. हीच विवेकाची सुरुवात आहे. पण्यांगनेच्या मैत्राची जाणीव झाली की माणूस भावनिक गुलाम राहत नाही. तसाच देहाशी असलेले आपले नाते समजले की साधक आसक्तीच्या जाळ्यात अडकत नाही. तो देहाचा उपयोग करतो, पण त्यात गुंतत नाही. आणि विषयविज्ञानयंत्राची ओळख झाली की माणूस इंद्रियांच्या मागे धावत नाही. इंद्रिये त्याची सेवा करतात; तो इंद्रियांचा गुलाम राहत नाही. हीच योगाची, भक्तीची आणि ज्ञानाची सुरुवात आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज म्हणूनच या ओवीत भीती निर्माण करत नाहीत, तर जागृती निर्माण करतात. देह म्हणजे शत्रू नाही, पण तो गुरुही नाही. तो फक्त एक साधन आहे. या साधनाचा योग्य वापर केला तर मोक्षाचा मार्ग खुला होतो; चुकीचा वापर केला तर बंधन अधिक घट्ट होते. ही ओवी आपल्याला आरशासमोर उभी करते. आपण स्वतःला विचारतो — आपण देह आहोत की देहात राहणारे आहोत ? आपण विषयभोगासाठी जगतो आहोत की आत्मबोधासाठी ? या प्रश्नांची उत्तरे बदलली, की आयुष्याचा प्रवाह आपोआप बदलतो. अशा प्रकारे ही ओवी केवळ देहाचे वर्णन करत नाही; ती साधकाला देहाच्या पलीकडे पाहण्याची दृष्टी देते. आणि हीच ज्ञानेश्वर महाराजांची खरी करुणा आहे.