सृष्टीची ‘ॐ’ मध्येच उत्पत्ती अन् ‘ॐ’ मध्येच विलीनता

पै आदिचेनि अवसरें । विरूढे गगनाचेनि अंकुरे ।
जें अंती गिळी अक्षरें । प्रणवपटींचीं ।। ४० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा

ओवीचा अर्थ – जें आत्मतत्त्व सृष्टीच्या उत्पत्तिकालीं आकाशाच्या अंकुरानें वाढतें व जें सृष्टीच्या लयाच्या काळीं ओंकाररुपी पटावरील अक्षरांचा ग्रास करतें.

ही ओवी अत्यंत गूढ, पण अद्भुतरित्या प्रकाशमान करणारी आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी येथे सृष्टीच्या उत्पत्ती आणि लय या दोन टोकांमधील अद्वैत सत्याचं दर्शन घडवलं आहे. यात ‘आदिचेनि अवसरें’ म्हणजे सृष्टीच्या प्रारंभीचा क्षण, आणि ‘अंती गिळी अक्षरें’ म्हणजे सृष्टीच्या लयाचा क्षण – या दोन टोकांदरम्यान व्यापून असलेलं एकच तत्त्व, ते म्हणजे आत्मतत्त्व, परब्रह्म किंवा सत्यस्वरूप.

१. सृष्टीचा आरंभ – गगनाचे अंकुर

‘पै आदिचेनि अवसरें विरूढे गगनाचेनि अंकुरे’ — या वाक्यातील प्रतिमा अत्यंत सूक्ष्म आहे. आकाशाला अंकुर फुटला, हा शब्दप्रयोग म्हणजेच सृष्टीचा प्रारंभ. ब्रह्मांडात सर्वप्रथम जे उत्पन्न झाले, ते आकाश. आणि या आकाशाच्या ‘अंकुरापासून’ पुढे वायू, अग्नी, जल, पृथ्वी अशा पंचमहाभूतांची निर्मिती झाली.

पण ज्ञानदेव सांगतात की हे सगळं जणू आत्मतत्त्वाच्या इच्छाशक्तीतून अंकुरले. जसं बीज स्वतःमध्ये संपूर्ण वृक्ष दडवून ठेवतं, तसं ब्रह्म स्वतःमध्ये संपूर्ण सृष्टीचा बीजभाव धारण करून बसलेलं असतं.

आकाश हा त्या सृष्टीबीजाचा पहिला स्पंदनबिंदू. तो “गगनाचा अंकुर” म्हणजे आत्मतत्त्वाच्या शांत, निराकार अवस्थेतून प्रकट झालेला पहिला कंपन, पहिला नाद, पहिली प्रेरणा. वेदांमध्ये याला “ओंकार” म्हणतात — तोच प्रथम नाद, नादब्रह्म.

२. आत्मतत्त्वाचा विस्तार

सृष्टीचा विस्तार म्हणजे आत्मतत्त्वाचा खेळ. जे आत्मतत्त्व आदिम क्षणी आकाशाच्या अंकुरासारखं विस्तारतं, तेच नंतर सर्व सृष्टीरूप धारण करतं. जसं एक बिंदू हळूहळू वर्तुळ बनतो, तसं आत्मस्वरूप एका क्षणात ‘मी’ आणि ‘हे’ या द्वैतात विभागल्यासारखं भासतं. पण हे द्वैत हे केवळ भास आहे; जसं स्वप्नात निर्माण झालेले पात्र आणि दृश्ये हे स्वप्न पाहणाऱ्यापासून वेगळे नसतात, तसं हे सृष्टीरूप ‘स्व’ पासून वेगळं नाही.

ज्ञानदेव म्हणतात की, हे सगळं खेळ आत्म्याचा आहे. आकाश, वायू, अग्नी, जल, पृथ्वी — ही सर्व तत्वं, त्यांतून निर्माण झालेली शरीरं, विचार, शब्द, नावे — हे सगळं आत्मस्वरूपाचा विस्तार आहे.

३. “प्रणवपटींची अक्षरें” — ब्रह्माचे शब्दरूप

‘जें अंती गिळी अक्षरें प्रणवपटींचीं’ — हा वाक्प्रचार अद्भुत आहे. येथे ‘प्रणवपट’ म्हणजे ‘ॐ’ — ओंकाररूप ब्रह्माचा पट, आणि ‘अक्षरें’ म्हणजे त्या ओंकारातून उमटणारे नाद, शब्द, वाणी, रूप, संकल्प, विचार — म्हणजेच संपूर्ण सृष्टी.

‘अंती गिळी’ म्हणजे लयाच्या वेळी हे सर्व पुन्हा त्या ओंकारात, त्या शांत ब्रह्मात विलीन होतं. जसं सूर्यास्तानंतर सगळं प्रकाश पुन्हा सूर्याच्या अंतरात लय पावतो, तसं सर्व शब्द, सर्व रूप, सर्व विचार पुन्हा आत्मतत्त्वात विलीन होतात.

४. उत्पत्ती आणि लय – एकाच चक्राचे दोन टोक

सृष्टीचं चक्र हे समुद्राच्या भरती-ओहोटीप्रमाणे आहे. एक क्षण येतो जेव्हा आत्मा स्वतःकडे पाहतो आणि म्हणतो — “मी जाणावं”. हीच जाणीव म्हणजे सृष्टीचा आरंभ. आकाशाचा अंकुर उमलतो, वायू हलतो, अग्नी तेज पसरतो, जल प्रवाही होतं, पृथ्वी स्थिरतेत येते — आणि सृष्टी जन्मते. पण जेव्हा आत्मा म्हणतो — “मी पुन्हा स्वतःमध्ये निववू”, तेव्हा सृष्टीचे सर्व रूप पुन्हा त्याच्यामध्ये अदृश्य होतात. जणू एक कलाकार रंग, रेषा, आकार वापरून चित्र रेखाटतो, आणि शेवटी तोच चित्र मिटवून पुन्हा रिकामं कॅनव्हास ठेवतो — तसं ब्रह्माचं हे खेळ आहे.

५. “गिळी अक्षरें” – लय म्हणजे विस्मरण नव्हे, ऐक्य

‘गिळी’ या शब्दात नाश नाही, तर समरसता आहे. आत्मतत्त्व सृष्टीला ‘नष्ट’ करत नाही, तर तिला पुन्हा स्वतःमध्ये ‘एकरूप’ करतं. जसं समुद्र लाटेला गिळतो, पण लाट समुद्रातच तर आहे — तसंच सृष्टी आत्मातच परत जाते. ज्ञानदेव हे अत्यंत नाजूक भाव सांगतात — लय म्हणजे विस्मरण नाही, तर मिलन आहे.
ज्या सृष्टीतून ‘मी’ आणि ‘तू’ ही भेदभावाची कल्पना निर्माण झाली, तीच सृष्टी जेव्हा लय पावते, तेव्हा पुन्हा त्या भेदभावाचं उच्चाटन होतं. तेव्हा उरतं फक्त एक — निर्गुण, निराकार, नादरहित ब्रह्म.

६. ओंकार – सृष्टीचा आरंभ आणि शेवट

‘ॐ’ हा एकच ध्वनी आहे जो सृष्टीचा आरंभही आहे आणि अंतही. त्याचे तीन अक्षर – अ, उ, म् – हे निर्माण, पालन आणि संहार या तीन शक्तींचं प्रतीक आहेत.
‘अ’ म्हणजे ब्रह्मा – निर्माणकर्ता,
‘उ’ म्हणजे विष्णु – पालनकर्ता,
‘म्’ म्हणजे महेश – संहारकर्ता.

सृष्टी ‘ॐ’ मध्येच उत्पन्न होते आणि ‘ॐ’ मध्येच विलीन होते.
म्हणूनच ज्ञानदेव म्हणतात, “प्रणवपटींचीं अक्षरें गिळी” – जसं ओंकाराचा उच्चार पूर्ण झाल्यावर शेवटच्या ‘म्’ मध्ये सर्व नाद विरून जातो, तसं सृष्टीही अंतिम शांततेत विलीन होते.

७. ज्ञानेश्वरांची दृष्टि – विज्ञान आणि अध्यात्म यांचा संगम

ही ओवी वाचताना जाणवतं की, ज्ञानदेव हे केवळ संत नव्हते, तर विश्वनिर्मितीच्या अद्भुत विज्ञानाला ओळखणारे ऋषी होते. आज आधुनिक विज्ञान सांगतं की — सृष्टी एका ‘सिंग्युलॅरिटी’मधून, एका बिंदूतून विस्तारली.
ज्ञानदेव म्हणतात — गगनाचेनि अंकुरे विरूढे. हेच तर सिंग्युलॅरिटीचं काव्यरूप आहे ! आणि विज्ञान सांगतं की, शेवटी विश्व पुन्हा आकुंचित होईल — “बिग क्रंच”.
ज्ञानदेव म्हणतात — अंती गिळी अक्षरें. हेच तर त्याच सत्याचं आध्यात्मिक दर्शन आहे. विज्ञान जिथे ‘ऊर्जा आणि पदार्थ’ म्हणतं, तिथे ज्ञानेश्वर ‘ब्रह्म आणि माया’ म्हणतात. दोन्हींचं मूळ एकच आहे – एक अदृश्य, सर्वव्यापी शक्ती.

८. मानवाच्या अंतर्मनातील सृष्टी

ही ओवी केवळ बाह्य विश्वाविषयी नाही, तर आतल्या विश्वाचं दर्शनही देते. मनुष्याच्या अंतरातही सतत निर्माण आणि लय चालू असते. एखादी कल्पना जन्मते — ती विचार बनते, शब्द बनते, कृती बनते — हे ‘गगनाचे अंकुरे विरूढे’. आणि नंतर, जेव्हा शांतता येते, ध्यानात आपण त्या विचारांना मागे टाकतो, तेव्हा ते पुन्हा आत्म्यात विलीन होतात — हे ‘गिळी अक्षरें’.

ध्यानधारणेचा अनुभव याचाच साक्षात्कार घडवतो. ‘ॐ’ चा नाद जसा आपल्याला बाह्य आवाजांपासून अंतर्गत शांततेकडे नेतो, तसंच ही ओवी आपल्याला बाह्य सृष्टीच्या दृश्यांमधून अंतःकरणातील ब्रह्मानंदाकडे नेते.

९. आत्मज्ञानाचे संकेत

या ओवीत ज्ञानेश्वर अत्यंत सूक्ष्मपणे सांगतात — ज्याने सृष्टीची उत्पत्ती आणि लय या दोन्ही अवस्था ओळखल्या, तो आत्म्याचं सत्य जाणतो. कारण जे सृष्टीत प्रारंभी विस्तारतं आणि शेवटी सगळं गिळून घेतं, तेच अखंड, अपरिवर्तनीय सत्य आहे.

हे जाणणं म्हणजेच ज्ञान. जेव्हा साधक स्वतःमध्ये हे पाहतो की — “माझ्या मनाचे विचार उमटतात आणि लय पावतात, पण ‘मी’ स्थिर आहे”, तेव्हा तो समजतो की ‘मी’ म्हणजेच ते आत्मतत्त्व — जे सृष्टीत सर्वत्र आहे, आणि तरीही सृष्टीपलीकडे आहे.

१०. जीवनात उपयोग

या ओवीचा गाभा केवळ तत्त्वज्ञान नाही, तर जीवनाचा मार्गही आहे. जेव्हा आपण सृष्टीच्या विस्तारात अडकतो — काम, विचार, शब्द, अहंकार — तेव्हा आपण ‘अक्षरांच्या’ गोंगाटात हरवतो. पण ध्यानात, शांततेत, आपण पुन्हा त्या ‘ओंकारपटी’त परततो — आत्मरूपात.

या प्रवासात आपण जाणतो की बाह्य सृष्टीतले सारे बदल क्षणभंगुर आहेत; पण जे अविचल आहे, ते आपल्यात आहे — तेच ‘जें अंती गिळी अक्षरें’. त्यामुळे जीवनात कितीही गोंधळ असला तरी, जर आपण आत्मशांततेत निवलो, तर आपण त्या अखंड ब्रह्माशी एकरूप होतो. हेच संतज्ञानेश्वरांचं अंतिम संदेशस्थान आहे.

११. निष्कर्ष

ही एकच ओवी विश्वनिर्मितीच्या संपूर्ण प्रक्रियेचा सारांश आहे. आत्मा हा बीज आहे, आकाश त्याचा अंकुर आहे, सृष्टी हा त्याचा वृक्ष आहे, आणि लय म्हणजे पुन्हा बीजात विलय.

ज्ञानदेवांनी या काही शब्दांत सांगितलं — सृष्टीची सुरुवातही तूच, सृष्टीचा अंतही तूच.
म्हणजेच —

“त्वमेव सर्वं मम देवदेव।”

हेच आत्मसाक्षात्काराचं तत्त्व आहे. जो हे जाणतो, तो सृष्टीकडे पाहून घाबरत नाही; कारण त्याला ठाऊक असतं — सगळं मीच आहे, सगळं माझ्याच स्वरूपात उठतं आणि माझ्यातच विसावतं.

🔶 शेवटचा भावार्थ

ही ओवी आपल्याला सांगते — आत्मा म्हणजे न संपणारी नादमय शांतता. सृष्टीचा प्रत्येक नाद, प्रत्येक विचार, प्रत्येक शब्द — तो त्या आत्मातूनच उमटतो, आणि शेवटी त्यातच विरतो. ‘ॐ’ च्या नादात, ‘शांत’ च्या अधांतरी आपण त्या सत्याशी एकरूप होतो. असं झालं की मग काही सांगण्यासारखं उरत नाही —
कारण, जें सर्वकाही सांगतं, तेच स्वतः शब्दांच्या पलीकडे आहे.

म्हणून ज्ञानेश्वर म्हणतात:

जें आत्मतत्त्व आकाशाच्या अंकुरातून सृष्टी निर्माण करतं आणि शेवटी ओंकारातील सर्व अक्षरांना गिळतं — तेच अखंड सत्य, तेच आपलं स्वरूप, तेच मुक्तीचं द्वार आहे.