तू तर फक्त निमित्तमात्र…

ऐसें जेणें जें भाविजे । तें फळ तेणें पाविजे ।
परी तेंही सकळ निपजे । मजचिस्तव ।। १४६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा

ओवीचा अर्थ – याप्रमाणें ज्यानें ज्याची इच्छा करावी, त्याला तें फळ मिळतें. पण तें देखील सर्व माझ्यामुळेंच होतें.

ज्ञानेश्वर माउली यांच्या या ओवीत जीवन, इच्छा, कर्म, आणि फळ या चारही गोष्टींचा गूढ संबंध सहज, सोपा आणि अतिशय प्रेमळ भाषेत उलगडतो. अर्जुनाला भगवान श्रीकृष्ण जो अंतिम तत्त्व दिलासा म्हणून सांगत आहेत, तो असा की, मनुष्याला जे भावते, ज्याची इच्छा होते, ज्याचा ध्यास घेतला जातो, त्यानुसार त्याला फळही मिळते. हे जग अशा नियमानुसार चालते की जशी भावना, तसे कर्म, आणि तसे फळ. पण माउली लगेचच पुढील वाक्यात एक अत्यंत सूक्ष्म रहस्य उलगडतात—जे फळ मिळतं, तेही खरे तर कर्मावर अवलंबून दिसत असले तरी, त्यामागे अंतिम कार्यकर्ता मीच आहे. फळ देणारा मी, फळ तयार करणारा मी, आणि फळापर्यंत नेणारी प्रेरणा देखील मीच.

या ओवीचे सार समजून घेताना आपण प्रथम “भावना” म्हणजे काय, “इच्छा” म्हणजे काय, आणि मानवाच्या कर्माची रचना कशी होते, हे समजून घ्यावे लागते. मनुष्य हा इच्छा आणि संकल्पांनी चालणारा जीव आहे. त्याच्या हृदयात जे काही साठते, जे काही दृढ होते, जे वस्तू किंवा ध्येय तो धरतो, त्याप्रमाणे तो कर्म करू लागतो. जशी बीजे जमिनीत पडतात तसे वृक्ष तयार होतात, तसेच मनातील बीजे जशी असतात, तसेच जगण्याचे वृक्ष परिणाम स्वरूप उभे राहतात. माणसाच्या भावनेत जितकी तीव्रता, जितका आग्रह, तितका त्या कर्माच्या निर्मितीचा वेग आणि त्याप्रमाणे फळाची सिद्धी.

पण माउली फक्त इतके सांगून थांबत नाहीत. कारण जर इतकेच तत्त्व असते, तर अध्यात्माची गरजच नसती. मग तर “मी इच्छिले, मी केले, मी पावले”, एवढेच तत्वज्ञान पुरे पडले असते. पण जीवन इतके सरळ नाही. इथेच श्रीकृष्णाचा महिमा दिसतो. ते म्हणतात की, माणूस इच्छांच्या पाठीशी कर्म करतो, पण त्या इच्छेला सामर्थ्य कोणी दिले? त्या भावनेला आकार देणारे हृदय कोणी दिले? त्या कर्माला योग्य मार्ग कोणी दिला? आणि शेवटी त्या कर्माचे योग्य परिणाम साधण्यासाठी संपूर्ण सृष्टीचं यंत्रणेवर नियंत्रण कोणी ठेवले? उत्तर एकच—मी.

मनुष्याला आपले जीवन स्वतःच्या हातात आहे असे वाटते. पण त्या हातांना हालचाल देणारा कोण? ज्योतीला प्रकाश आहे, असे दिसते, पण प्रकाश तिचा नसतो—ते तेल, वात आणि आगीचे अस्तित्व आहे. तसेच, माणूस करतो ते कर्म त्याचे दिसते, पण त्या कर्माला चालना देणारी शक्ती परमेश्वराची आहे. त्यामुळे माणूस इच्छितो ते मिळते, पण ते मिळण्यासाठी लागणारी कारणे, त्या कारणांना जोडणारी गौण कारणे, परिस्थिती, संधी, योग्य वेळी योग्य लोक भेटणे, योग्य क्षण उपलब्ध होणे—हे सर्व स्वतःहून घडत नाही. यामागे एक महान विश्वव्यापी चैतन्य काम करतं. श्रीकृष्ण सांगतात—“ते चैतन्य मी आहे.”

ही ओवी माणसाच्या “कर्तेपणाच्या अहंकाराला” हलकेच स्पर्श करते आणि प्रेमाने वितळवते. माणूस म्हणतो, “मी केले म्हणून झाले”, “माझ्या मेहनतीचा परिणाम मिळाला”. निश्चित, मेहनत आवश्यक आहे, ती अट आहे. पण फळाला मिळण्यासाठी मेहनतीपेक्षा अधिक महत्त्वाचे म्हणजे अनेक अदृश्य घटक. एक बीज अंकुरण्यासाठी त्याचेच नव्हे, तर मातीचे गुण, पाण्याची उपलब्धता, सूर्यप्रकाश, तापमान, काळ, ऋतू—ही सर्व अटी आवश्यक आहेत. बीज त्याचे, परिश्रम त्याचा, पण अंकुरण्याची क्षमता ही सृष्टीची देणगी. जसा पाऊस पिकवतो, पण ढग कुठून आले? पाऊस पडण्यासाठी कोणत्या उष्णतेची गरज होती? समुद्रातून वाफ का उठली? ही सारी यंत्रणा कोण चालवतं? म्हणूनच माउली म्हणतात—“त्या सर्वाचा मूळ कारण मी आहे.”

जेव्हा मनुष्य “मलाच सर्वकाही करता येते” या अभिमानात अडकतो, तेव्हा त्याचे कर्म त्याच्या बंधनाचे कारण होते. पण जेव्हा तो समजतो की, माझ्या इच्छेला चालना देणारी शक्ती, माझे कर्म कार्यान्वित करणारी ऊर्जा, आणि माझ्या कर्माला फळ देणारी नियमांची व्यवस्था—हे सर्व विश्वचक्र परमेश्वराने घडवले आहे, तेव्हा त्याचा अभिमान विरघळतो आणि तो नम्र होतो. कर्म तोच करतो, पण अहंकार न राहिल्याने कर्म बंधनात टाकत नाही. हेच कर्मयोगाच्या मर्मातील तत्वज्ञान.

या ओवीत परमेश्वराने केलेली एक विशेष विधान आहे—“ज्याची इच्छा करशील ते मिळेल.” येथे भगवंत मनुष्याला त्याच्या मानसिक शक्तीची जाणीव करून देतात. मन ही अत्यंत प्रबळ शक्ती आहे. मनात जसे सातत्याने ठसते, तसेच जीवन आपल्याला अनुभवायला मिळते. हे आधुनिक विज्ञानही मानते की, मनाचे रिपीटेड पॅटर्न आपले कृती-पॅटर्न घडवतात. आणि कृतींचा संच म्हणजे कर्म, आणि कर्माचे परिणाम म्हणजे फळ.

पण, माणसाला वाटते की इच्छा करणारा ‘मी’, कर्म करणारा ‘मी’, आणि फळ मिळवणारा ‘मी’. परंतु येथेच श्रीकृष्ण प्रेमाने सांगतात की, “ते सगळं मीच आहे.” इच्छेला ऊर्जा देणारा आत्मस्रोतही परमेश्वरच. इच्छेच्या मागे कर्तव्याची प्रेरणा निर्माण करणारा अंतःकरणातील तेजही परमेश्वरच. कर्म करण्यासाठी लागणारी शरीराची निर्मिती, श्वासाची उर्जा, निश्चयाचा धागा— हे सगळे त्याच्याच कडून. आणि कर्माच्या फळाला जोडणारा काल, दैव, संधी, योग, सुसंगत परिस्थिती—हे तर पूर्णपणे त्याच्या हाती आहे.

या ओवीत भगवान एक अद्भुत सत्य सांगतात — “तू इच्छाशील, तू प्रयत्न करशील, आणि तुला फळही मिळेल. पण ते फळ मी देतो, कारण फळाची व्यवस्था माझ्याकडे आहे.” हे ऐकवताना ते माणसाला त्याची क्षमता कमी दाखवत नाहीत, तर उलट त्याला निर्भय करतात. माणसाला भीती असते की, जर सर्व माझ्या हातात नाही, तर मी काय करू? पण कृष्ण म्हणतात की, “तू तुझ्या मनातील योग्य भावना निवड. तू तुझ्या शक्तीनुसार प्रामाणिक कर्म कर. बाकी सर्व मी सांभाळतो. तू तर फक्त निमित्तमात्र आहेस.”

निमित्तत्त्व ही एक महान अवस्था आहे. यात अहंकार नष्ट होतो आणि कार्याची शुद्धता वाढते. मनुष्याचा ताण कमी होतो, कारण तो समजतो की कर्म करणे हे त्याचे काम आहे, पण त्याचे वजन उचलणारा परमेश्वर आहे. म्हणूनच संत म्हणतात—“कर्म तुझे, पण परिणाम माझे.” असा भाव अंतःकरणाला शांत करतो.

याच ओवीचे एक अत्यंत सुंदर रूप म्हणजे भक्तीचा उद्गम. भक्त म्हणतो—“माझ्या इच्छा असतील तेवढ्या असोत, पण त्यांची पूर्तता शेवटी तुझ्याच इच्छेने होते.” जसे लहान मूल आईकडे अनेक गोष्टी मागते, पण आई तेव्हा देईल जेव्हा ते मुलासाठी योग्य असेल. तशीच परमेश्वराची कृपा. मनुष्याला कोणती इच्छा पूर्ण करायची, कोणती नाही, कोणती पुढे ढकलायची, कोणत्या इच्छेच्या पूर्ततेसाठी कोणती शिक्षणाची वेळ आवश्यक आहे—हे सर्व फळदाता जाणतो. म्हणूनच श्रीकृष्ण म्हणतात—“तू जे काही मागशील ते तुला मिळेल, पण त्यामागे माझा संपूर्ण विचार आहे.”

माणूस जेव्हा या तत्त्वज्ञानाला समजतो, तेव्हा त्याच्या मागण्यांची गुणवत्ता बदलते. तो फक्त सांसारिक फळासाठी इच्छित नाही, तर “योग्य इच्छा” करण्याची शक्ती मागतो. कारण त्याला कळते की चुकीच्या इच्छेचे फळ मिळणेही दुष्कर असते. म्हणूनच संतांच्या कृपेमुळे इच्छा शुद्ध होतात. शुद्ध इच्छा म्हणजे जिच्यात स्वार्थ नाही, लोभ नाही, अहंकार नाही. अशा इच्छांसाठी कर्मही निर्मळ होते, आणि फळही शुद्ध मिळते. आणि त्या फळात परमेश्वराचे अंशत्व प्रतिबिंबित होते. ते फळ सुखदायक, शांती देणारे आणि मोक्षमार्गी ठरते.

या ओवीचा आणखी एक गूढ अर्थ आहे. “इच्छा” माणसाच्या स्वातंत्र्याचं प्रतीक आहे, आणि “फळ” हा परमेश्वराच्या नियमांचा परिणाम. म्हणजेच, माणूस स्वातंत्र्याने इच्छा करू शकतो, प्रयत्न करू शकतो; पण परिणाम विश्वनियमानुसार घडतो. इथे मानवी प्रयत्न आणि दैवी व्यवस्था एकत्र चालतात. हीच ‘युगलनीती’ आहे. मनुष्याची भूमिका — प्रयत्न, निष्ठा, सातत्य. परमेश्वराची भूमिका — योग्य वेळी योग्य परिणाम देणे.

कधी कधी माणूस प्रयत्न करतो, पण त्याच वेळी निराशाही येते. त्याला वाटते की इतके प्रयत्न करूनही फळ का मिळाले नाही? पण परमेश्वर या ओवीत सांगतात की, “तुला जे मिळणार आहे ते तुला मिळेलच, पण ते माझ्या वेळेनुसार मिळेल. कारण मीच ठरवतो की कोणते फळ कोणत्या क्षणी योग्य आहे.” म्हणूनच बरेचदा आपल्याला उशिराने मिळणारे फळच जास्त उपकारक ठरते. जेव्हा फळ मिळण्याची मानसिक, जीवनातील किंवा आध्यात्मिक तयारी होते, तेव्हाच ते फळ खऱ्या अर्थाने उपभोगता येते.

म्हणून माउलींच्या या ओवीचे अंतिम तत्त्व असे उलगडते की, मनुष्याने इच्छा करावी—उत्कृष्ट, शुद्ध आणि उन्नत. त्या इच्छेला अनुसरून प्रामाणिक कर्म करावे. पण फळाबाबत चिंता न ठेवता, परमेश्वराच्या अधीनता स्वीकारावी. कारण कर्म तुझे असले तरी फळाचा स्वामी मी आहे. तुझे कर्म फलदायी करण्यासाठी आवश्यक असलेली सर्व व्यवस्था माझ्यातून येते. त्यामुळे जीवनात काही मिळते, काही मिळत नाही, काही उशिरा मिळते, काही अनपेक्षित मिळते—ह्या सर्व गोष्टींमागे व्यापक दैवी समन्वय आहे.

या ओवीचा भाव असा की, माणूस स्वातंत्र्याने जगतो, पण परमेश्वराच्या कृपाछत्राखाली. जो हे समजतो तो कर्मनिष्ठ होतो, पण निष्कामही होतो. तो इच्छाशक्ती वापरतो, पण तिला परमेश्वराच्या अधीन ठेवतो. तो फळाला मिळवतो, पण त्याचे श्रेय परमेश्वराला अर्पण करतो. आणि अशा नम्र, भक्तीपूर्ण, कृतज्ञतेने ओथंबलेल्या जीवनातच खरी शांती, स्थैर्य आणि मोक्षमार्गाची सुरूवात होते.