ज्ञानेश्वरीचे अंतिम अमृत

तेवी अहंभावो जाय । तरी ऐक्य तें आधीचि आहे ।
हेंचि साचें जेथ होये । तो अधियज्ञु मी ।। ४५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणें अहंकार गेला तर ऐक्य मूळचेंच आहे. हा प्रकार खरोखर जेथें घडतो, तो अधियज्ञ मी आहे.

ज्ञानदेवांची ही ओवी अत्यंत सूक्ष्म, पण तितकीच व्यापक अशी अध्यात्मिक उंची आपल्यासमोर उभी करते. अहंकार, ऐक्य आणि अधियज्ञ—या तीन शब्दांतून ते जीवनाचा, साधनेचा आणि परमसत्याचा अखंड प्रवास उलगडून दाखवतात. ही ओवी केवळ तात्त्विक विधान नाही, तर साधकाच्या अंतरंगातील क्रांतीचे वर्णन आहे. अहंभावाचा क्षय आणि ऐक्याचा साक्षात्कार हे काही वेगवेगळे टप्पे नाहीत, तर एकाच अनुभूतीचे दोन पैलू आहेत, हे ज्ञानदेव अत्यंत सहजतेने येथे सांगतात.

सामान्य माणसाला वाटते की आधी अहंकार नष्ट करावा लागतो, मग कुठे ऐक्य प्राप्त होते. पण ज्ञानेश्वर या भ्रमालाच छेद देतात. ते म्हणतात—“अहंभावो जाय, तरी ऐक्य तें आधीचि आहे.” म्हणजे अहंकार गेला म्हणून ऐक्य निर्माण होत नाही; ऐक्य हे आधीपासूनच अस्तित्वात असते. अहंकार हा फक्त त्या ऐक्याला झाकून टाकणारा पडदा आहे. जसा ढग गेला की सूर्य निर्माण होत नाही, तर आधीपासून असलेला सूर्य प्रकट होतो, तसाच हा आत्मानुभव आहे.

अहंभाव म्हणजे नेमके काय? तो केवळ “मी” असा शब्द नाही, तर “मी वेगळा आहे” ही भावना आहे. देह, मन, बुद्धी, भूमिका, नातेसंबंध, यांच्याशी स्वतःला जोडून घेणारी ओळख म्हणजे अहंभाव. हा अहंभावच जीवाला सीमित करतो, त्याला भीती देतो, स्पर्धा निर्माण करतो आणि दुःखाचा जन्म घडवतो. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की हा अहंभाव गेला म्हणजे काही नवीन घडत नाही; उलट जे नेहमीच होते, ते स्पष्ट होते.

ऐक्य म्हणजे एकात्मता—जीव आणि ईश्वर, साधक आणि साध्य, भक्त आणि भगवान यांच्यातील भेदाचा पूर्ण लय. हे ऐक्य निर्माण करण्याची गोष्ट नाही, कारण ते आधीपासूनच आहे. समुद्रातील लाटा जशा स्वतंत्र दिसतात, पण पाणी एकच असते, तसेच सर्व जीवात्मे वेगळ्या वाटतात, पण त्यांचा आत्मा एकच आहे. अहंभाव हा लाटेचा आकार आहे; ऐक्य हे समुद्राचे सत्य आहे.

ज्ञानेश्वर येथे अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा मांडतात—साधना म्हणजे काही मिळवणे नाही, तर गमावणे आहे. अहंकार गमावणे. अहंकार गेला की साधकाला काही विशेष मिळत नाही; उलट त्याला कळते की जे शोधत होतो, ते आपणच आहोत. म्हणूनच ते म्हणतात, “ऐक्य तें आधीचि आहे.” हे वाक्य अद्वैत वेदांताचा सारांश आहे. पण हे ऐक्य केवळ बौद्धिक समजुतीपुरते मर्यादित नाही.

ज्ञानदेव स्पष्ट करतात—“हेंचि साचें जेथ होये.” म्हणजे जिथे हे ऐक्य प्रत्यक्ष अनुभवात उतरते, जिथे ते केवळ तत्त्वज्ञान न राहता जीवनाचा स्वभाव बनते, तिथेच खरी गोष्ट घडते. अनेकांना ऐक्याची संकल्पना कळते, पण अहंभाव सुटत नाही. म्हणून ज्ञानेश्वर अनुभवावर भर देतात—जेथे हे खरेखुरे घडते, तेथेच परमसत्य साकार होते.

आणि मग ते एक विलक्षण विधान करतात—“तो अधियज्ञु मी.” अधियज्ञ म्हणजे काय? गीतेतील संकल्पनेनुसार, अधियज्ञ म्हणजे देहामध्ये, अनुभवामध्ये, प्रत्येक कृतीमध्ये प्रकट होणारे परमचैतन्य. यज्ञ म्हणजे अर्पण; अधियज्ञ म्हणजे अर्पणाचा अंतःसाक्षी, सर्व क्रियांचा आत्मा. जेव्हा अहंभाव नाहीसा होतो आणि ऐक्य प्रकट होते, तेव्हा त्या अवस्थेत स्वतः श्रीकृष्ण म्हणतात—मीच त्या ठिकाणी अधियज्ञ आहे. याचा अर्थ असा की ईश्वर कुठे दूर, वैकुंठात किंवा कैलासावर बसलेला नाही. जिथे अहंभाव गळून पडतो आणि ऐक्य प्रकट होते, तिथेच ईश्वर प्रत्यक्ष अनुभवात येतो. तो एखादी वेगळी सत्ता म्हणून नाही, तर आपल्या अस्तित्वाच्या मूळस्वरूप म्हणून प्रकट होतो. म्हणूनच ज्ञानेश्वरांची अध्यात्मदृष्टी अत्यंत जीवनसन्मुख आहे.

अहंभावाचा क्षय म्हणजे देहाचा, संसाराचा किंवा कर्तव्यांचा त्याग नव्हे. उलट अहंभाव नसताना जीवन अधिक सहज, अधिक करुणामय आणि अधिक समरस होते. “मी करतो” ही भावना गेली की “माझ्यातून होत आहे” अशी अवस्था येते. कर्म राहते, पण कर्तेपण नाहीसे होते. यज्ञ राहतो, पण यजमान विरघळून जातो. हाच खरा अधियज्ञ आहे.

या अवस्थेत माणूस जगात वावरतो, बोलतो, काम करतो; पण त्याच्या आत कुठेही ताण नसतो. कारण तो स्वतःला वेगळा मानत नाही. दुसऱ्याचे दुःख आपलेच वाटते, दुसऱ्याचे सुख आपलेच वाटते. ही नैतिक शिकवण नाही, तर स्वाभाविक अनुभूती आहे. ऐक्याची अनुभूती आल्यावर करुणा उपदेशातून नाही, तर अस्तित्वातून झिरपते.

ज्ञानेश्वरांनी “मी” हा शब्द वापरलेला अत्यंत महत्त्वाचा आहे—“तो अधियज्ञु मी.” हा ‘मी’ अहंकाराचा नाही, तर परमात्म्याचा आहे. जिथे वैयक्तिक ‘मी’ लय पावतो, तिथे सार्वत्रिक ‘मी’ प्रकट होतो. हा ‘मी’ म्हणजे श्रीकृष्ण, म्हणजे ब्रह्म, म्हणजे चैतन्य. म्हणून अहंभावाचा अंत म्हणजे शून्यता नव्हे, तर परिपूर्णतेचा अनुभव आहे.

आजच्या आधुनिक जीवनात ही ओवी अधिकच अर्थपूर्ण वाटते. आपण सतत स्वतःला सिद्ध करण्यात, ओळख निर्माण करण्यात, स्पर्धेत जिंकण्यात गुंतलेले आहोत. त्यातून अहंभाव अधिकच बळावतो. पण ज्ञानेश्वर सांगतात—तू काहीही नवीन होण्याची गरज नाही; फक्त जे नाहीस, ते सोड. अहंभाव सुटला की तुझ्यातील ऐक्य स्वतःच प्रकट होईल.

ही ओवी आपल्याला अध्यात्माचा अंतिम टप्पा दाखवते, पण तो टप्पा कुठे दूर नाही. तो आपल्या रोजच्या अनुभवात आहे. ज्या क्षणी आपण स्वतःला विसरतो—एखाद्या सेवेत, एखाद्या प्रेमात, एखाद्या प्रार्थनेत—त्या क्षणी अहंभाव गळून पडतो आणि ऐक्य डोकावते. त्या क्षणांतच अधियज्ञ प्रकट होतो.

म्हणून ज्ञानेश्वरांची ही ओवी केवळ साधकांसाठी नाही, तर प्रत्येक माणसासाठी आहे. अहंभाव हा दु:खाचा मूळ आहे, आणि ऐक्य हे आनंदाचे मूळ आहे. हा आनंद बाहेरून मिळवायचा नाही; तो आपल्या अस्तित्वाचा स्वभाव आहे. अहंभावाचा पडदा बाजूला केला की तो आपोआप प्रकट होतो.

अखेर ज्ञानदेव आपल्याला इतकेच सांगतात—तू वेगळा नाहीस, तू कमी नाहीस, तू अपूर्ण नाहीस. अहंभावाच्या भ्रमामुळे तुला तसे वाटते. हा भ्रम गेला की जे शिल्लक राहते, तेच परमसत्य आहे. आणि त्या सत्यातच श्रीकृष्ण म्हणतात—मीच अधियज्ञ आहे. त्या अनुभूतीत साधक, साधना आणि साध्य तिन्ही एकरूप होतात. हेच ज्ञानेश्वरीचे अंतिम अमृत आहे.