जन्ममरणाची कथा

एऱ्हवीं तरी पार्था । जन्ममरणाची निमे कथा ।
ऐसिया प्रयत्नातें आस्था । विये जयांची ।। १७५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा

ओवीचा अर्थ – अर्जुना, सहज विचार करून पाहिलें तर, ज्या प्रयत्नानें जन्ममरणाची कथा संपते, अशा प्रयत्नास ज्यांची इच्छा उत्पन्न करते.

ज्ञानेश्वर माउलींच्या सातव्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत सूक्ष्म, खोल आणि अंतर्मुख करणारी आहे. आपल्या दैनंदिन जीवनातील चढउतार, संघर्ष, आनंद, दुःख, भीती, आशा — या सगळ्याच्या पलीकडे जाऊन जीवनाचा खरा हेतू काय आहे, मनाला काय हवं आहे, आणि मुक्ती म्हणजे नेमकं काय ? हे विचार माणसाच्या चित्ताला सहज मिळत नाहीत. पण कधीतरी, कुठेतरी, मनाच्या पटलावर एखादा उजेड पडतो, आणि प्रश्न निर्माण होतो. “या अखंड जन्ममरणाच्या फेर्‍यातून सुटका कशी होईल ?”

माउली या ओवीत नेमकं तेच सांगतात. अर्जुनाला मृदू, प्रेमळ भाषेत ते म्हणतात—

“अरे पार्था, सहज विचाराने पाहा. ज्यांच्या मनात मुक्तीची इच्छा निर्माण होते, ज्यांच्या अंतःकरणात प्रयत्न करण्याची आस्था जागते, जन्ममरणाच्या चक्राची कथा संपवण्याचा संकल्प ज्यांच्या मनात येतो. त्यांचा मार्गच वेगळा असतो.”

ही ओवी आपण आधुनिक जीवनाच्या संदर्भात पाहिली, तर ती आपल्याला मानवी मनाच्या उत्कट शोधाबद्दल काहीतरी अनोखं सांगते. जीवनाला फक्त बाह्य यश, सत्ता, संपत्ती, प्रतिष्ठा यांनी मोजणारा माणूस आणि जीवनाच्या मागचे रहस्य जाणून घेऊ पाहणारा माणूस या दोन्हींच्या दिशा वेगळ्या असतात. जो अंतर्मुख होतो, तोच मुक्तीकडे पाऊल टाकतो.

ज्ञानेश्वर माउली जीवनाचा अत्यंत खोल सत्यार्थ अर्जुनाला सांगत आहेत. ते म्हणतात, मानवी जीवन म्हणजे फक्त जगणं, कमावणं, उपभोगणं आणि शेवटी शरीर सोडून जाणं, इतकंच नाही. यात काहीतरी अधिक मोठं, अधिक गंभीर आणि अधिक दिव्य असं काही आहे. हे जग, ही शरीरयात्रा, ही सुखदुःखांची सततची घालमेल यांचा एक न संपणारा प्रवाह आहे. यालाच ते “जन्ममरणाची कथा” म्हणतात.

जगण्याचा हा प्रवाह अनादी-अनंत आहे. प्रत्येक जन्मात माणूस नवे नवे अनुभव घेतो, नवे नवे कर्म करतो, नवे नवे बंध तयार करतो आणि पुन्हा त्यातून सुटका करण्यासाठी प्रयत्न करतो. हा चक्राकृती फेर म्हणजेच संसार. याला अंत नाही-जोपर्यंत माणसाच्या अंतःकरणात ‘यातून मुक्त व्हावं’ ही इच्छा निर्माण होत नाही.

माउली म्हणतात—ही इच्छा साधी, सामान्य किंवा क्षणिक नसते. ती अत्यंत सूक्ष्म आणि अंतर्मनातली जागृती असते. जसं एखाद्या रात्री फार काळोख असतो, पण एखादं छोटं तेजोमय काजवे दिसलं की मनाला आशा येते—तसंच. जीवनाच्या अनिश्चिततेच्या, अस्थिरतेच्या रात्रीत एखाद्या क्षणी अशी जागृती होते.
“काहीतरी कमी आहे, काहीतरी शोधायचं आहे…” इतकं साधं वाक्यही माणसाला मुक्तीकडे नेणारं असतं.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण पाहतो. शेकडो लोक एकाच वातावरणात जगतात, एकाच समाजात राहतात, त्याच परिस्थितीला सामोरे जातात. पण सर्वांच्या मनात अध्यात्माची ओढ निर्माण होत नाही. सगळ्यांमध्ये मुक्तीची इच्छा जागृत होत नाही. का ? कारण मुक्तीकडे जाणारी जिज्ञासा, शोध आणि आस्था ही पूर्वजन्मीच्या पुण्याईचा, पूर्वसंचिताचा आणि अंतर्मनातील पावित्र्याचा संस्कार असतो.

ज्ञानेश्वर माउली हेच सांगतात, ज्यांना मुक्तीच्या मार्गाची आस्था जागते, त्यांच्यात काहीतरी विलक्षण अंतरंगशक्ती असते. हे आपल्याला एक मोठं सत्य सांगतं—मुक्ती ही बाह्य प्रयत्नांनी मिळत नाही; ती अंतरंगातून आलेल्या निर्णयाने सुरू होते.

माणसाच्या जीवनात दोन प्रकारचे प्रयत्न दिसतात— एक, बाह्य यशासाठीचे—पद, पैसा, प्रतिष्ठा, सत्ता. दुसरे, आतल्या शांततेसाठीचे—ज्ञान, ध्यान, सत्संग, शांती, भक्ती.

पहिले प्रयत्न आयुष्य बदलतात, पण दुसरे प्रयत्न माणूस बदलतात. आणि माउली म्हणतात, जन्ममरणाच्या कथेला संपवणारे प्रयत्न हवे असतील तर दुसरेच प्रयत्न करावे लागतात. या ओवीत “प्रयत्न” हा शब्द अतिशय सूक्ष्म अर्थाने वापरला आहे. इथे प्रयत्न म्हणजे— अंतर्मुख होणे, सत्य जाणण्याची इच्छा, विवेक जागृत होणे, चित्त स्थिर करण्याचा प्रयत्न, आत्मसाक्षात्काराचा शोध, कर्म आणि अहंकारापासून अलिप्त होण्याची आकांक्षा, परमेश्वरावरील प्रेम, भक्ती आणि शरणागती, हे सर्व प्रयत्न खरे अध्यात्मिक प्रयत्न आहेत.

अर्जुन धैर्यवान आहे, पराक्रमी आहे, कर्ता आहे. पण त्याच्या मनात शंका आहे—“हे कसं शक्य आहे?” माउली त्याला सांगतात—तू सहज विचार कर. हे जग हे नाटक आहे, जीवन हे अनुभूतीचं एक साधन आहे. जेव्हा माणूस या नाटकाचा खरा दिग्दर्शक कोण आहे हे शोधू लागतो, तेव्हा त्याचा प्रवास परमसत्याकडे सुरू होतो.

या ओवीतील सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे इच्छा. इच्छा म्हणजे—काय करायचं, कुठे जायचं, कशासाठी जगायचं—याचा निर्णय घेणारी शक्ती.
संसारी इच्छा माणसाला बाहेर नेते; आध्यात्मिक इच्छा माणसाला आत नेते. आणि “आत जाणं”—हेच मुक्तीकडे जाण्याचं पहिले पाऊल आहे. जन्ममरणाचं चक्र संपवू पाहणारा माणूस इतरांपेक्षा वेगळा असतो. त्याला जगाकडे बघण्याची दृष्टी बदलते. त्याला संपत्तीपेक्षा शांती महत्त्वाची वाटते. पदापेक्षा प्रेम मोठं वाटतं. बाह्य जगापेक्षा अंतर्जगत महत्त्वाचं वाटायला लागतं.

असं म्हटलं जातं—
“ज्यांना मोक्ष हवा, त्यांना जग व्यर्थ वाटू लागतं;
आणि ज्यांना जग हवं, त्यांना मोक्ष एक कल्पना वाटतो.”

हीच द्विधा माणसाच्या प्रवासाला दिशा देते.

माउली म्हणतात—ज्यांच्या मनात मुक्तीची इच्छा निर्माण होते, त्यांना त्या इच्छेचं महत्त्व कधीच कमी लेखू नये. ही इच्छा म्हणजे असामान्य पुण्याईचा परिणाम आहे. हा साध्या माणसाचा भाग्यविशेष आहे.

कर्माच्या गुंतागुंतीतून बाहेर येण्यासाठी अनेक जन्म लागतात. पण एक जन्म असा येतो—ज्यात अचानक माणूस विचार करतो, “मी कुठून आलो? का आलो? कुठे जाणार?” एवढं साधं विचारणंही ही इच्छा प्रकट करण्यामागचा पहिला संकेत असतो.

आणि जिथे इच्छा—तिथे शक्यता.
जिथे शक्यता—तिथे मार्ग.
जिथे मार्ग—तिथे मुक्ती.

ही मुक्ती म्हणजे नुसतं देह सोडल्यावरचं मोक्ष नव्हे.
मुक्ती म्हणजे—
मनातील भीतीची मुक्ती
अहंकारापासून मुक्ती
आसक्तीपासून मुक्ती
चुकीच्या समजांपासून मुक्ती
कर्तेपणा सोडण्याची मुक्ती

अशी जागृती आलेला मनुष्य बाहेरून सर्व सामान्य दिसतो, परंतु अंतर्मनात तो पूर्ण बदललेला असतो. त्याचे विचार बदलतात, त्याचा भाव बदलतो, त्याचे मूल्य बदलते. त्याचं जगण्याचं तत्त्वच बदलतं.

अशी इच्छा जागणं म्हणजेच परमेश्वराची कृपा. ही कृपा नसेल तर माणूस संसाराच्या कठीण चक्रातच अडकून राहतो.

माउली म्हणतात—हे प्रयत्न करणारी माणसं दुर्मिळ असतात. त्यांच्यासाठी संसार म्हणजे फक्त निभावण्याचं कर्तव्य असतं; जीवनाचा उद्देश मात्र आत्मसाक्षात्कार असतो.

ही ओवी आपल्याला सांगते— की प्रयत्न बाहेर नाही, आत करायचा आहे. मार्ग बाहेर नाही, अंतरंगात आहे. अडथळे बाहेर नाहीत—ते मनात आहेत.

माणसाच्या मनातील ही इच्छा जबरदस्तीची नसते. ती कृपादृष्टीने जन्म घेते. आणि तीच इच्छा जन्ममरणाच्या चक्राचा शेवट करणाऱ्या मार्गाची सुरुवात असते.

आजच्या काळातही हे तितकंच खरे आहे. धावपळ, स्पर्धा, ताण, अनिश्चितता—या सगळ्यात एखादी शांत क्षणभराची विचारझुळूक आली, आणि आपण स्वतःला विचारलं—
“हे सर्व कशासाठी?”
तर समजायचं—हीच इच्छा आहे.
हीच जागृती आहे.
हीच माउली सांगतात ती मुक्तीकडे नेणारी आस्था आहे.

अशी आस्था निर्माण झाली की, मार्ग आपोआप उलगडत जातो—

योग्य गुरु भेटतात
योग्य ग्रंथ भेटतात
योग्य साधना गवसते
योग्य संगत मिळते
योग्य विचार मनात ठसतो
आणि शेवटी चित्त शांततेच्या मार्गावर उभं राहतं

माउलींची ही ओवी आपल्याला सांगते— की मुक्तीकडे जाणं हे मोठं कठीण काम नाही; ते फक्त आतल्या जागृतीचं फळ आहे. ज्या दिवशी मनात इच्छा उत्पन्न झाली, त्या दिवशी जन्ममरणाच्या कथेला अंत लागण्याची बीजं रोवली जातात. आणि ती बीजेच नंतर मिळून मोक्षरूपी वटवृक्ष बनतात.