साधनेचा शेवट अहंकारात नाही, तर अहंकाराच्या विसर्जनात

तैसे ओम हे स्मरों सरे । आणि तेथेचि प्राणु पुरे ।
मग प्रणवांतीं उरे । पूर्णधन जें ।। ११७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – तेंव्हा ओम हे स्मरणाचे संपून तेथेच प्राणवायु संपतो. मग ओंकारा स्मरणाचें राहीले की, जें पूर्ण परब्रह्म तेच काय तें एक राहाते.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या वाणीतील ही ओवी साधनेच्या अंतिम टप्प्याचा अत्यंत सूक्ष्म, पण गहन अर्थ उलगडून दाखवते. येथे माऊली केवळ मृत्यूच्या क्षणाचे वर्णन करत नाहीत, तर जीवनभर चाललेल्या साधनेचा परिपाक काय असतो, हे सांगतात. अध्याय आठवा हा भगवद्गीतेतील “अक्षरब्रह्मयोग” असल्याने, जन्म–मृत्यूच्या पलीकडील सत्याचा शोध येथे केंद्रस्थानी आहे. या शोधात “ओम” हा शब्द साधनाही आहे आणि संकेतही आहे; पण अंतिम सत्य मात्र शब्दात पकडता येणारे नाही, हे ज्ञानेश्वर अत्यंत नेमकेपणाने स्पष्ट करतात.

साधकाच्या प्रवासाची सुरुवात नेहमीच द्वैतात होते. मी आणि परमात्मा, साधक आणि साध्य, जप करणारा आणि जपाचा शब्द—हे सर्व भेद सुरुवातीला अपरिहार्य असतात. म्हणूनच उपनिषदांनी, गीतेने आणि संतपरंपरेने “ओम” या प्रणवाचे महत्त्व अधोरेखित केले. ओम हा केवळ उच्चार नाही; तो संपूर्ण सृष्टीचा नाद आहे. जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्था ओमच्या ‘अ’, ‘उ’, ‘म’ या तीन स्वरांत सामावलेल्या आहेत. साधक जेव्हा ओमचे स्मरण करतो, तेव्हा तो हळूहळू आपल्या मनाला या तीन अवस्थांच्या पलीकडे नेण्याचा प्रयत्न करतो.

परंतु ज्ञानेश्वर येथे एक क्रांतिकारक विधान करतात—“तैसे ओम हे स्मरों सरे.” म्हणजेच एक क्षण असा येतो की ओमचे स्मरणही संपते. हे विधान ऐकताना प्रथम आश्चर्य वाटते. कारण ज्याला साधन मानले, ज्याच्या आधाराने साधना केली, तेच स्मरण कसे काय संपते? पण याच ठिकाणी अद्वैताचा गाभा आहे. स्मरण ही क्रिया आहे, आणि जिथे क्रिया आहे तिथे कर्ता असतो. जोपर्यंत “मी ओमचे स्मरण करतो” ही भावना आहे, तोपर्यंत सूक्ष्म अहंकार शिल्लक आहे. अंतिम सत्य मात्र अहंकाररहित आहे. त्यामुळे साधनेच्या परिपूर्णतेत स्मरणही गळून पडते.

जसे नदी समुद्राकडे जात असताना स्वतःची ओळख ठेवते, पण समुद्रात मिसळल्यावर नदी म्हणून उरत नाही, तसेच ओमस्मरणाचे आहे. सुरुवातीला साधक ओमचा जप करतो, नंतर ओमवर ध्यान करतो, आणि पुढे ओमच होऊन जातो. जेव्हा ओमच होणे घडते, तेव्हा स्मरणाची गरज उरत नाही. कारण स्मरण करणारा आणि स्मरणाचा विषय एकरूप होतात. माऊली सांगतात—स्मरण संपणे म्हणजे विस्मरण नव्हे; ते म्हणजे परिपूर्ण एकात्मता.

“आणि तेथेचि प्राणु पुरे”—या ओळीत प्राणाचा उल्लेख आहे, आणि इथेही अर्थ अतिशय सूक्ष्म आहे. प्राण म्हणजे केवळ श्वासोच्छ्वास नव्हे. प्राण म्हणजे जीवनाची हालचाल, इच्छांची गती, मनाची चंचलता. आपण रोज श्वास घेतो, पण आपला प्राण अस्थिर असतो कारण मन अस्थिर असते. जिथे इच्छा, आकांक्षा, भीती, आशा आहेत तिथे प्राण धावतो. परंतु जेव्हा ओमस्मरणाच्या परिपक्वतेत साधक पूर्ण स्थैर्याला पोहोचतो, तेव्हा प्राणाची धाव थांबते.

येथे “प्राण संपतो” याचा अर्थ देह सोडणे असा नाही. देह जिवंत असतानाही प्राणाची चंचलता संपते. श्वास चालू असतो, शरीर आपापली कामे करत असते, पण आत एक अढळ शांतता असते. ही अवस्था म्हणजे जीवनमुक्ती. ज्ञानेश्वर माऊली वारंवार सांगतात की मुक्ती मृत्यूनंतर मिळणारी गोष्ट नाही; ती जिवंतपणी अनुभवण्यासारखी आहे. ओमस्मरणाच्या परिपूर्णतेत प्राण स्थिर होतो, आणि त्या स्थैर्यातच आत्मसाक्षात्कार घडतो.

यानंतर माऊली म्हणतात—“मग प्रणवांतीं उरे पूर्णधन जें.” ओमच्या शेवटी, म्हणजेच ‘म’ नंतर जो नादरहित शांत अवकाश आहे, तिथे जे उरते तेच “पूर्णधन” आहे. येथे “धन” हा शब्द फारच अर्थवाही आहे. सामान्यतः धन म्हणजे बाह्य संपत्ती—पैसा, मालमत्ता, ऐश्वर्य. पण ज्ञानेश्वरांचे “पूर्णधन” हे आत्मिक आहे. ते असे धन आहे की जे मिळवावे लागत नाही, राखावे लागत नाही आणि गमावण्याची भीतीही राहत नाही.

पूर्णधन म्हणजे परब्रह्म. ते काही नवीन मिळालेले नसते; ते आधीपासूनच असते, पण अज्ञानामुळे झाकलेले असते. ओमस्मरण, प्राणसंयम, ध्यान—ही सर्व साधने म्हणजे त्या झाकणाऱ्या आवरणांचे थर काढण्याची प्रक्रिया आहे. जेव्हा शेवटचा थर गळून पडतो, तेव्हा जे उरते तेच आपले खरे स्वरूप असते. म्हणून माऊली म्हणतात, “तेच काय तें एक राहाते.” म्हणजेच द्वैताचा पूर्ण लय होतो. पाहणारा, पाहिले जाणारे आणि पाहण्याची क्रिया—हे तिन्ही एकरूप होतात.

ही अवस्था शब्दात सांगता येत नाही, म्हणूनच माऊली उपमा, रूपक आणि काव्य यांचा आधार घेतात. “पूर्णधन” हे शब्दातीत आहे, पण तरीही ते अनुभूतीत पूर्ण आहे. साधकाला या अवस्थेत काही मिळाल्याचा आनंद नसतो आणि काही गमावल्याचे दुःखही नसते. तो केवळ असतो. हा “असणे” हाच परमानंद आहे.

आजच्या काळात, जिथे माणूस सतत काहीतरी मिळवण्याच्या धावपळीत आहे, तिथे ही ओवी अत्यंत मार्गदर्शक ठरते. आपण ध्यान करतो, जप करतो, साधना करतो—पण अनेकदा या सगळ्यांनाच एक प्रकारचे मानसिक यश मानतो. “मी इतका जप केला”, “मी इतके तास ध्यान केले” असा सूक्ष्म अहंकार तयार होतो. ज्ञानेश्वर मात्र सांगतात की साधनेचा शेवट अहंकारात नाही, तर अहंकाराच्या विसर्जनात आहे.

ओम हा मार्ग आहे, ध्येय नाही. प्राणसंयम ही प्रक्रिया आहे, अंतिम अवस्था नाही. अंतिम अवस्था म्हणजे शब्दशून्य, क्रियाशून्य, पण चैतन्यपूर्ण अशी स्थिती. जिथे साधक राहत नाही, पण सत्य स्वतःला अनुभवते. या अवस्थेत जीवन म्हणजे ओझे राहत नाही; ते उत्सव बनते. कारण कर्तेपणा संपलेला असतो, आणि जे घडते ते सहज घडते.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला हे शिकवते की साधनेचे खरे फळ म्हणजे शांतता, पूर्णता आणि समाधान. बाहेरच्या जगात कितीही अस्थिरता असली तरी, आत एक अढळ केंद्र तयार झाले की जीवन सहजतेने वाहू लागते. ओमस्मरणाच्या परिपूर्णतेत जे “पूर्णधन” सापडते, तेच खरे संपत्ती आहे—ज्यामुळे माणूस परिस्थितीवर अवलंबून राहत नाही, तर परिस्थिती त्याच्याभोवती फिरते.

अशा प्रकारे ही ओवी केवळ अध्यात्मिक मार्गदर्शन करत नाही, तर जीवन कसे जगावे याचीही दिशा देते. शब्दापलीकडे जाणे, श्वासापलीकडे जाणे आणि मनापलीकडे जाणे—हा प्रवास म्हणजेच मानवाचा परम प्रवास आहे. आणि त्या प्रवासाच्या शेवटी जे उरते, तेच आपण आहोत—पूर्ण, अखंड आणि परब्रह्मस्वरूप.