मनाचे भटकणे थांबते कसे ?

परी मनाचेनि स्थैर्ये धरिला । भक्तीचिया भावना भरला ।
योगबळें आवरला । सज्ज होउनी ।। ९६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – परंतु मनाच्या स्थिरतेनें धरलेला व भक्तीच्या भावनें भरलेला व योगबलानें आवरलेला असा तया होऊन.

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात, जो साधक मनाच्या स्थैर्याने धारण केलेला आहे, ज्याचे अंतःकरण भक्तीच्या भावनेने पूर्णपणे ओथंबलेले आहे आणि ज्याने योगबळाच्या साहाय्याने मनाला आवरले आहे, असा तो सज्ज होतो. ही सज्जता बाह्य नव्हे, तर अंतःकरणातील पूर्ण तयारी आहे. ईश्वरप्राप्तीसाठी, आत्मज्ञानासाठी, किंवा अंतिम क्षणी परमस्मरणासाठी.
या ओवीत तीन शब्द अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. मनाचे स्थैर्य, भक्तीची भावना आणि योगबळ. हे तीनही घटक स्वतंत्र नाहीत; ते एकमेकांमध्ये गुंफलेले आहेत. जसे तीन दोऱ्यांनी विणलेली एक मजबूत वेणी तुटत नाही, तसे या तिन्ही साधनांचा संगम साधकाला अढळ बनवतो.

मनाचे स्थैर्य – चंचलतेवर मिळवलेली प्रभुत्व

मानवी मनाचा स्वभाव चंचल आहे. अर्जुनानेच भगवंतांना सांगितले, “हे कृष्णा, मन चंचल आहे, बलवान आहे.” ज्ञानेश्वर हे नाकारत नाहीत. परंतु ते सांगतात की मन स्थिर करणे अशक्य नाही. मनाचेनि स्थैर्ये धरिला म्हणजे मन मारून टाकलेले नाही, दडपलेले नाही; तर समजून, ओळखून, प्रेमाने धरलेले आहे.
उदाहरणार्थ, नदीला धरण बांधले तर ती वाहणे थांबत नाही; उलट ती नियंत्रित होऊन अधिक उपयुक्त होते. तसेच मन स्थिर झाले म्हणजे विचार थांबतात असे नाही, तर ते सुसूत्र होतात. साधकाच्या मनात विचार येतात, भावना उठतात, पण त्या त्याला खेचून नेत नाहीत. तो त्यांचा साक्षी बनतो.
आजच्या जीवनात हे फारच बोलके आहे. मोबाईल, सोशल मीडिया, सतत बदलणाऱ्या बातम्या मनाला क्षणभरही स्थिर बसू देत नाहीत. अशा काळात मनाचे स्थैर्य म्हणजे हिमालयीन वैराग्य नव्हे, तर रोजच्या जीवनात संतुलन राखण्याची कला. कार्यालयात काम करताना पूर्णपणे तिथे असणे, घरात असताना घरात असणे, हेच मनाचे स्थैर्य.
ज्ञानेश्वर सांगतात की असे स्थैर्य अभ्यासाने येते. ध्यान, जप, स्वाध्याय, मौन या सगळ्या गोष्टी मनाला घर देतात. मनाला कुठेतरी विसावायला जागा मिळाली की ते भटकणे थांबवते.

भक्तीचिया भावना भरला – भावशून्य साधना अपूर्ण

मन स्थिर झाले, पण ते कोरडे असेल तर ती साधना निर्जीव ठरते. म्हणून ज्ञानेश्वर पुढे म्हणतात, भक्तीचिया भावना भरला. इथे भक्ती म्हणजे केवळ पूजा, अभिषेक किंवा आरती नव्हे. भक्ती म्हणजे अंतःकरणात ईश्वराविषयी असलेली आपुलकी, विश्वास, प्रेम आणि शरणभाव.
जसे आई आपल्या बाळाला हातात धरते तेव्हा तिला कसलेही तंत्र शिकावे लागत नाही; प्रेम आपोआप ओसंडते. तशी भक्ती. साधकाला देव आठवतो कारण तो भयभीत आहे म्हणून नाही, तर कारण त्याला देवाशिवाय आपलेपण वाटत नाही.
भक्ती ही मनाला ओलावा देते. कोरड्या जमिनीत बी टाकले तर ते उगवत नाही; ओल असली की अंकुर फुटतो. तसेच स्थिर मनात भक्तीची भावना असेल तरच ज्ञान अंकुरते.
आपण अनेकदा पाहतो, कोणी फार शास्त्र जाणते, तर्क करतो, पण त्याच्या बोलण्यात करडेपणा असतो. दुसरीकडे एखादी साधी आजी असते, तिला फार ग्रंथ माहीत नसतात, पण तिच्या नामस्मरणात, तिच्या डोळ्यांत एक वेगळीच उजळणी असते. ज्ञानेश्वरांची भक्ती ही दुसऱ्या प्रकारची आहे, ज्ञानाने उजळलेली आणि प्रेमाने ओथंबलेली.

योगबळें आवरला – आत्मशक्तीचा संयम

तिसरा घटक आहे योगबळ. इथे योग म्हणजे केवळ आसने किंवा प्राणायाम नव्हेत. योग म्हणजे आत्मसंयम, इंद्रियनिग्रह, सजगता. मन स्थिर झाले, भक्ती आली, तरीही देह आणि इंद्रिये अनियंत्रित असतील तर साधना डळमळीत होते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या घोड्यावर प्रेम असेल, त्याच्याशी जिव्हाळा असेल, पण लगाम नसेल तर तो घोडा आपल्याला दूर नेईल. योगबळ म्हणजे तो लगाम क्रूर नाही, पण आवश्यक. योगबळाने साधक आपल्या वासनांवर, सवयींवर, प्रतिक्रियांवर नियंत्रण मिळवतो. राग आला तरी तो राग होऊन जात नाही. इच्छा आली तरी तो तिचा गुलाम होत नाही. हे दडपण नव्हे, तर समजूतदार आवर.
आजच्या काळात योगबळाचे उदाहरण घ्यायचे तर कोणी सोशल मीडियावर अपमान केला, तरी लगेच प्रतिक्रिया न देता थांबणे. चिडचिड झाली तरी मौन राखणे. हेच आधुनिक योग आहे.

सज्ज होउनी – अंतःकरणाची पूर्ण तयारी

या तिन्ही गोष्टी एकत्र आल्या की साधक सज्ज होतो. सज्ज म्हणजे शस्त्रसज्ज नव्हे; तर आत्मसज्ज. मृत्यूच्या क्षणी भगवंतांचे स्मरण व्हावे, असे गीतेत सांगितले आहे. पण ते स्मरण त्या क्षणी अचानक होत नाही; ते आयुष्यभराच्या सरावाचे फळ असते. जसे परीक्षा जवळ आली म्हणून अभ्यास सुरू केला तर उपयोग होत नाही; वर्षभर अभ्यास केलेला विद्यार्थी सहज बसतो तसेच. मन स्थिर, भक्तीपूर्ण आणि योगबळाने संयमित असेल तर अंतिम क्षणी भगवंत आपोआप आठवतात.
ज्ञानेश्वर ही ओवी सांगताना आपल्याला एक गुपित देतात. ईश्वरप्राप्ती हा अपघात नाही; ती सज्जतेचा परिणाम आहे. ही सज्जता बाहेरून दिसत नाही. साधक सामान्य माणसासारखाच जगतो, काम करतो, कुटुंब सांभाळतो, पण आतून तो पूर्णपणे वेगळा असतो.

शेवटी, ही ओवी आपल्याला एकच सांगते—जीवनाच्या धावपळीत मन विखुरलेले न ठेवता, भक्तीने ओलावलेले आणि योगाने संयमित ठेवले तर जीवन स्वतःच साधना बनते. तेव्हा ईश्वर वेगळा शोधावा लागत नाही; तो प्रत्येक श्वासात, प्रत्येक कृतीत प्रकट होतो. हीच ज्ञानेश्वरांची करुणा आहे—ते अवघड तत्त्वज्ञान साध्या जीवनात उतरवून देतात. आणि म्हणूनच ही ओवी केवळ पठणासाठी नव्हे, तर जगण्यासाठी आहे.