श्वास ते ब्रह्म : अध्यात्म आणि न्यूरोविज्ञानाचा संगम

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला मृत्यूचे तत्त्वज्ञान शिकवते, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे जीवनाचे तत्त्वज्ञान शिकवते. समायोग हा शेवटच्या क्षणी साधायचा नाही; तो प्रत्येक श्वासात साधायचा आहे. प्रत्येक श्वास हा जन्म आणि मृत्यूचा लहानसा चक्र आहे – श्वास घेताना जन्म, सोडताना मृत्यू. जर आपण प्रत्येक श्वास सजगतेने घेतला, तर जीवनच समायोग होईल.

ऐसिया समायोगाची निरुती । लाहोनि जे देह ठेवती ।
ते ब्रह्मविद होती । परब्रह्म ।। २२१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – अशा या चांगल्या जुळून आलेल्या योगाची प्राप्ति होऊन, जे योगी आपला देह सोडतात, ते ब्रह्मवेत्ते परब्रह्म होतात.

ही ओवी केवळ काव्य नाही, तर जीवन आणि मृत्यू यांच्या सीमारेषेवर उभे राहून दिलेला अध्यात्माचा गूढ संदेश आहे. “समायोग” हा शब्द इथे अत्यंत महत्त्वाचा आहे. योग म्हणजे केवळ आसने, प्राणायाम किंवा ध्यानाची काही तंत्रे नव्हेत; तर जीव आणि ब्रह्म, देह आणि चैतन्य, श्वास आणि विश्वस्पंदन यांचा एकरूप क्षण म्हणजे समायोग. त्या योग्य क्षणी, त्या सजगतेने, जो देह ठेवतो – तो ब्रह्मवेत्ता होतो, आणि शेवटी परब्रह्मरूप होतो, असे ज्ञानदेव सांगतात.

या ओवीचा अर्थ समजून घेताना आपण आधी “देह ठेवणे” या संकल्पनेकडे पाहिले पाहिजे. सामान्यपणे मृत्यू म्हणजे शेवट, अंत, अंधार. पण संतपरंपरेत मृत्यू हा अंत नसून संक्रमण आहे. जसे एखादा दिवा एका खोलीतून दुसऱ्या खोलीत नेला, तरी ज्योत तीच राहते; तसेच चैतन्य देहाच्या पलीकडे टिकते, असे अध्यात्म मानते. आधुनिक विज्ञानही सांगते की ऊर्जा नष्ट होत नाही; ती केवळ रूपांतरित होते. शरीरातील जैवऊर्जा, न्यूरॉनचे स्पंदन, श्वासोच्छ्वासातील लय – हे सर्व एका व्यापक ऊर्जाक्षेत्राशी जोडलेले आहेत. योग म्हणजे या जोडणीची सजग अनुभूती.

“समायोग” म्हणजे नेमके काय? गीतेच्या संदर्भात पाहिले तर हा योग मृत्युकाळातील स्मरणाचा आहे. शेवटच्या क्षणी मन ज्या भावनेत, ज्या चेतनेत स्थिरावते, त्याच दिशेने जीवाची वाटचाल होते. मन हा केवळ भावनांचा संच नाही; तो न्यूरोकेमिकल प्रक्रियांचा गुंता आहे. मेंदूत निर्माण होणाऱ्या विचारलहरी, स्मृती, प्रतिमा – हे सर्व विद्युत आणि रासायनिक संकेतांवर आधारलेले असतात. पण या संकेतांना दिशा देणारे “मीपण” कोणते? हा प्रश्न विज्ञानालाही पडतो. चेतना म्हणजे नेमके काय, हा आजच्या न्यूरोसायन्समधील सर्वांत मोठा प्रश्न आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी त्याचे उत्तर आधीच दिले – चेतना ही ब्रह्माचीच अभिव्यक्ती आहे.

योगाभ्यास म्हणजे मन आणि प्राण यांना एकाग्रतेने एका केंद्राकडे नेणे. जेव्हा श्वासाची लय स्थिर होते, तेव्हा मेंदूतील वेव्ह पॅटर्न बदलतात, असे संशोधन सांगते. ध्यानाच्या अवस्थेत अल्फा आणि थीटा वेव्ह वाढतात; मन शांत होते; अहंभावाची पकड सैल होते. अध्यात्म सांगते – अहंभाव गळून पडला की जीव आणि ब्रह्म यांतील भेद मिटतो. विज्ञान सांगते – अहंभावाशी संबंधित मेंदूतील काही नेटवर्क्स (जसे डिफॉल्ट मोड नेटवर्क) ध्यानात कमी सक्रिय होतात. दोन्ही भाषांमध्ये मांडणी वेगळी; पण अनुभव एकच – एकात्मतेचा.

ज्ञानेश्वरीतील या ओवीत “निरुती” हा शब्द आहे – म्हणजे समाप्ती, परिपूर्णता. समायोगाची निरुती म्हणजे योगाचा परिपाक. हा परिपाक आयुष्यभराच्या साधनेचा असतो. जसे एखादा वैज्ञानिक प्रयोग वर्षानुवर्षे तयारीनंतर यशस्वी होतो, तसेच योगीचे अंतिम क्षण हे त्याच्या दीर्घ साधनेचे फलित असतात. शेवटच्या क्षणी मन जर चंचल, भयभीत, आसक्त असेल, तर ते समायोग नव्हे. पण ज्याने आयुष्यभर प्राण, मन, बुद्धी यांना शुद्ध केले, त्याचा देहत्याग हा भयाचा नसून बोधाचा क्षण ठरतो.

देह आणि आत्मा यांचा संबंध समजून घेताना आपण जैवशास्त्राकडे पाहू शकतो. शरीर हे पेशींचा समूह आहे. प्रत्येक पेशीत डीएनए आहे; प्रत्येक पेशी ऊर्जा निर्माण करते; प्रत्येक अवयव एकमेकांशी संवाद साधतो. पण या सर्वांचा एकत्रित अनुभव घेणारा “मी” कोण? मेंदूतील अब्जावधी न्यूरॉन्समधून निर्माण होणारी चेतना ही केवळ जैविक प्रक्रिया आहे का? की ती अधिक व्यापक आहे? क्वांटम फिजिक्समध्ये चेतनेबद्दल अनेक सिद्धांत मांडले गेले आहेत. काही संशोधक म्हणतात की चेतना ही विश्वाच्या मूलभूत संरचनेतच आहे. उपनिषदांचा घोषही तसाच – “सर्वं खल्विदं ब्रह्म”.

योगी जेव्हा देह ठेवतो, तेव्हा तो शरीराच्या मर्यादांना ओलांडून जातो. हे केवळ काव्यात्मक विधान नाही. अनेक ध्यानसाधकांच्या अनुभवात शरीराची जाणीव क्षीण होत जाते; श्वास मंदावतो; बाह्य जगाशी असलेला संपर्क सैल होतो. मेंदूतील संवेदनाक्षम भागांची क्रिया कमी होते; अंतर्मुखतेची अनुभूती वाढते. या अवस्थेत “मी शरीर आहे” ही ओळख ढासळते. समायोग म्हणजे या अवस्थेचा अंतिम बिंदू – जिथे “मी” आणि “तो” यांचा भेद नाहीसा होतो.

“ते ब्रह्मविद होती” – ब्रह्मविद म्हणजे ब्रह्म जाणणारा. पण ब्रह्म जाणणे म्हणजे काय? पुस्तकातून माहिती घेणे नव्हे; तर प्रत्यक्ष अनुभव. जसे साखरेची गोडी वर्णनाने समजत नाही, ती चाखावी लागते; तसेच ब्रह्माची अनुभूती ही प्रत्यक्ष साधनेतूनच येते. विज्ञानातही तसेच आहे – सिद्धांत वाचून उपयोग नाही; प्रयोग करावा लागतो. अध्यात्मात प्रयोग म्हणजे ध्यान, नामस्मरण, आत्मचिंतन. परिणाम म्हणजे अंतःकरणातील शांती, व्यापकता, निरहंकार.

“परब्रह्म” हा शब्द अंतिम एकात्मतेचा आहे. ब्रह्मविद होणे म्हणजे ब्रह्म जाणणे; परब्रह्म होणे म्हणजे त्या जाणिवेत पूर्ण विलीन होणे. जसे नदी समुद्रात विलीन झाली की तिचे स्वतंत्र नाव उरत नाही; पण तिचे अस्तित्व संपत नाही – ते समुद्ररूप होते. तसेच जीवाचे होते. आधुनिक भौतिकशास्त्र सांगते की सर्व पदार्थ अणूंपासून, अणू उपअणुकणांपासून, आणि ते ऊर्जा क्षेत्रांपासून बनलेले आहेत. म्हणजे अखेरीस सर्व काही ऊर्जा आहे. अध्यात्म म्हणते – सर्व काही चैतन्य आहे. ऊर्जा आणि चैतन्य यातील भेद हा भाषेचा आहे; अनुभवाचा नाही.

या ओवीत मृत्यूची भीती नाही; उलट मृत्यूचे रूपांतर आहे. आयुष्यभर आपण देहाशी इतके एकरूप होतो की त्याच्या नाशाची कल्पनाच असह्य वाटते. पण जर देह हा साधन आहे, वाहन आहे, तर त्याचा त्याग हा प्रवासाचा एक टप्पा ठरतो. विज्ञान सांगते – शरीरातील पेशी दररोज मरतात आणि नव्याने जन्म घेतात. आपण दर क्षणी बदलत आहोत. तरीही “मी”ची सलगता टिकून आहे. हा “मी” देहापुरता मर्यादित नाही, असे अध्यात्म सांगते.

समायोगाची प्राप्ती ही केवळ मृत्युकाळासाठी राखून ठेवलेली गोष्ट नाही. प्रत्येक क्षणी आपण त्या एकात्मतेचा अनुभव घेऊ शकतो. जेव्हा मन पूर्णपणे वर्तमानात असते, तेव्हा भूतकाळ-भविष्याचा ताण कमी होतो. मानसशास्त्रात याला “फ्लो स्टेट” म्हणतात – जिथे व्यक्ती पूर्णपणे कृतीत विलीन होते. कलाकार, वैज्ञानिक, खेळाडू – सर्वांना हा अनुभव येतो. त्या क्षणी “मी करतो” ही भावना कमी होते; कृती स्वतःच घडते. हा लहानसा समायोगच आहे.

योग, अध्यात्म आणि विज्ञान यांची सांगड घालताना आपण असे म्हणू शकतो की योग हा मानवी चेतनेचा प्रयोगशाळा आहे. शरीर म्हणजे उपकरण; श्वास म्हणजे ऊर्जा प्रवाह; मन म्हणजे निरीक्षक; आणि ब्रह्म म्हणजे अंतिम सत्य. जेव्हा निरीक्षक आणि निरीक्षण यांतील भेद नाहीसा होतो, तेव्हा समायोग घडतो. हीच अवस्था ज्ञानेश्वरांनी या ओवीत सूचित केली आहे.

आजच्या युगात विज्ञानाने अवकाश जिंकला, अणू फोडले, जनुकांचे रहस्य उलगडले. पण मनाची अस्थिरता, ताण, भीती – हे प्रश्न कायम आहेत. योग आणि अध्यात्म या प्रश्नांची उत्तरे देतात. ध्यानामुळे मेंदूची रचना बदलते, ताणतणाव कमी होतो, करुणा वाढते – हे संशोधनांनी सिद्ध केले आहे. म्हणजे अध्यात्म हे अंधश्रद्धा नसून अनुभवाधारित शास्त्र आहे. फरक इतकाच की त्याची प्रयोगशाळा अंतर्मनात आहे.

“देह ठेवणे” ही प्रक्रिया जर सजगतेने, समत्वाने, स्मरणाने घडली, तर ती भयाची नसून उत्सवाची ठरते. अनेक संतांच्या समाधी प्रसंगांचे वर्णन येते – ते शांतपणे, स्मितहास्याने देह ठेवतात. ही केवळ भक्तिभावाची कथा नाही; तर मनाच्या परिपक्वतेचे उदाहरण आहे. जे आयुष्यभर भीती, द्वेष, आसक्ती यांत गुरफटलेले असतात, त्यांना शेवटचा क्षण अस्थिर करतो. पण ज्याने मन शुद्ध केले, त्याच्यासाठी तो क्षण मुक्तीचा असतो.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला मृत्यूचे तत्त्वज्ञान शिकवते, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे जीवनाचे तत्त्वज्ञान शिकवते. समायोग हा शेवटच्या क्षणी साधायचा नाही; तो प्रत्येक श्वासात साधायचा आहे. प्रत्येक श्वास हा जन्म आणि मृत्यूचा लहानसा चक्र आहे – श्वास घेताना जन्म, सोडताना मृत्यू. जर आपण प्रत्येक श्वास सजगतेने घेतला, तर जीवनच समायोग होईल.

अखेर, ब्रह्मविद होणे आणि परब्रह्म होणे हा काही परलोकातील पुरस्कार नाही. ती अंतर्मनातील परिवर्तनाची प्रक्रिया आहे. जेव्हा मन व्यापक होते, अहंभाव विरघळतो, आणि सर्वत्र एकच चैतन्य दिसू लागते – तेव्हा माणूस ब्रह्मविद होतो. आणि त्या अनुभूतीत स्थिर झाला की तो परब्रह्मरूप होतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे; पण अनुभूतीच्या अगदी जवळची.

ज्ञानेश्वरीतील या ओवीतून आपल्याला कळते की अध्यात्म आणि विज्ञान हे विरोधी नाहीत. दोन्ही सत्याच्या शोधात आहेत. एक बाह्य विश्वात, दुसरे अंतर्मनात. समायोग म्हणजे या दोन्ही शोधांचा संगम. आणि जो या संगमावर देह ठेवतो – तो केवळ मृत होत नाही; तो अमरत्वाच्या अनुभूतीत विलीन होतो. अशी ही ओवी, असे हे तत्त्वज्ञान – जे मृत्यूला भयातून मुक्त करून, त्याला ब्रह्मानुभूतीचे द्वार बनवते.