शारदीयेचिये प्रवेशीं । अभ्रें जिरती आकाशीं ।
मग ग्रीष्मांतीं जैशीं । निगती पुढती ।। १६२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा
ओवीचा अर्थ – शरद ऋृतुच्या आरंभी ज्याप्रमाणें ढग आकाशांत नाहीसे होतात व नंतर ग्रीष्म ऋृतूच्या शेवटीं जसे तें पुनः उत्पन्न होतात.
ही ओवी केवळ ऋतुबदलाचे वर्णन करत नाही, तर मानवी अंतःकरणात घडणाऱ्या चैतन्याच्या चढउतारांचे, ज्ञानप्राप्तीचे आणि अज्ञानाच्या पुनरागमनाचे सूक्ष्म संकेत देते. शरद ऋतू, ग्रीष्म ऋतू, ढग, आकाश — हे सगळे प्रत्यक्ष निसर्गचित्र नसून, आत्मिक अवस्थांचे रूपक आहे. शरद ऋतूच्या आरंभी आकाश स्वच्छ होते. पावसाळ्याच्या दिवसांत ज्या ढगांनी आकाश व्यापलेले असते, ते हळूहळू विरघळू लागतात. आकाश मोकळे, निळे, पारदर्शक होते. सूर्याचे तेज स्पष्ट दिसते, चंद्र निर्मळ उजळतो, तारे अधिक स्पष्ट भासू लागतात. हे दृश्य मानवी मनाच्या अवस्थेशी तुलना करता येते. अज्ञान, भ्रम, संशय, वासनांची गर्दी — ही सगळी ढगांसारखी मनाच्या आकाशात दाटलेली असते. ज्ञानप्राप्तीच्या प्रारंभी, विवेक जागा झाल्यावर, सद्गुरुकृपेने वा आत्मचिंतनाने ही ढगांची गर्दी विरळ होऊ लागते.
ज्ञानप्राप्तीचा पहिला अनुभव असा असतो की, मनावरचे ओझे हलके होते. विचारांचा कोलाहल कमी होतो. आत एक प्रकारची शांती निर्माण होते. जसे शरद ऋतूत आकाशात ढग नसतात, तसे या अवस्थेत मन निर्मळ वाटते. आत्मस्वरूप स्पष्ट दिसू लागते. ‘मी देह नाही, मी मन नाही, मी इंद्रियांचा गुलाम नाही’ अशी जाणीव रुजू लागते. ज्ञानदेवांना येथे अभिप्रेत आहे ती आत्मसाक्षात्काराची पहिली झलक. परंतु ज्ञानदेव महाराज थांबत नाहीत. ते पुढे सांगतात — “मग ग्रीष्मांतीं जैशीं । निगती पुढती ।” याचा अर्थ, जसे ग्रीष्म ऋतूच्या शेवटी पुन्हा ढग तयार होतात, तसेच ही निर्मळ अवस्था कायम टिकत नाही.
ग्रीष्म ऋतू संपत आला की, जमिनीवर प्रचंड उष्णता साचलेली असते. जलाशय वाफ बनून आकाशाकडे जातात. सुरुवातीला आकाश स्वच्छच असते, पण हळूहळू पुन्हा ढगांची निर्मिती सुरू होते. त्याचप्रमाणे, मन जरी ज्ञानाने स्वच्छ झालेले असले, तरी देहधर्म पूर्णपणे संपलेले नसतात. पूर्वसंचित संस्कार, वासना, अहंभाव, सूक्ष्म आसक्ती — या सगळ्या जणू उष्णतेसारख्या मनात साठलेल्या असतात. योग्य संधी मिळताच त्या पुन्हा वर येतात.
ज्ञानप्राप्तीनंतरही मन पुन्हा गुंतते, हे ज्ञानदेव अत्यंत प्रामाणिकपणे सांगतात. ज्ञान हे अंतिम स्थिती नाही, तर एक प्रक्रिया आहे. आत्मज्ञान झाल्यावरही साधकाने सावध राहावे लागते. कारण देह जिवंत असेपर्यंत मनाचे व्यवहार थांबत नाहीत. मन शांत झाले, पण ते कायमचे नष्ट झाले, असे होत नाही.
या ओवीतून ज्ञानदेव महाराज एक मोठा भ्रम दूर करतात. अनेकांना वाटते की एकदा ज्ञान झाले की सर्व विकार नष्ट होतात, मन कायम शांत राहते, संसाराचे आकर्षण संपते. परंतु ज्ञानदेव सांगतात की, हे तसे सरळ नाही. शरद ऋतूत आकाश स्वच्छ होते, पण ते कायमचे नाही. पुन्हा ग्रीष्माच्या शेवटी ढग येतात. तसेच आत्मज्ञानाच्या अवस्थेनंतरही संसाराचे अनुभव, व्यवहार, विकार पुन्हा डोके वर काढू शकतात. याचा अर्थ असा नव्हे की ज्ञान खोटे ठरते. आकाश ढगांनी झाकले तरी आकाश नष्ट होत नाही. ढग हे येतात-जातात, पण आकाश कायम असते. तसेच मनावर वासना आल्या तरी आत्मस्वरूप नष्ट होत नाही. फरक इतकाच की, अज्ञानी व्यक्ती ढगांनाच आकाश समजते, तर ज्ञानी ढगांमागील आकाश ओळखतो.
ही ओवी साधकाला अतिशय सूक्ष्म शिकवण देते — की आत्मज्ञान म्हणजे विकारांचा अभाव नव्हे, तर विकारांपासून वेगळे राहण्याची क्षमता. ढग असले तरी ‘मी ढग नाही, मी आकाश आहे’ ही जाणीव टिकवणे म्हणजे खरी मुक्ती.
शरद ऋतूचे आकाश निर्मळ असते, पण त्यात कोरडेपणा असतो. पाणी नाही, हिरवळ नाही. त्याचप्रमाणे ज्ञानाची कोरडी समजूत जर भक्ती, करुणा, नम्रता यांशिवाय असेल, तर ती टिकत नाही. ग्रीष्माच्या शेवटी जशी उष्णता ढग निर्माण करते, तसे अहंकाराची उष्णता पुन्हा अज्ञान निर्माण करते. म्हणून ज्ञानदेवांचा संकेत असा आहे की, केवळ विवेक पुरेसा नाही; त्याला वैराग्य, भक्ती आणि सततची जागरूकता हवी.
या ओवीत काळाच्या चक्राची आठवणही करून दिली आहे. काहीच स्थिर नाही. जसे ऋतू बदलतात, तसे मनाच्या अवस्थाही बदलतात. जेव्हा मन शांत असते, तेव्हा ‘मी मुक्त झालो’ असा गर्व करू नये. कारण पुढचा क्षण वेगळा असू शकतो. आणि जेव्हा मन अशांत असते, तेव्हा निराश होऊ नये, कारण शरद ऋतू पुन्हा येणारच असतो.
ज्ञानदेव महाराजांचा हा दृष्टिकोन अत्यंत संतुलित आहे. ते न निराशावादी आहेत, न अतीआदर्शवादी. ते जीवनाला जसे आहे तसे स्वीकारून, त्यात आत्मज्ञानाची वाट दाखवतात. मन ढगांनी व्यापले तरी आत्मा आकाशासारखा अडिग आहे, हे जाणणे म्हणजे मुक्तीची खरी ओळख. अखेरीस ही ओवी साधकाला सावध करते, आश्वस्त करते आणि प्रगल्भ करते. सावध करते कारण ज्ञानानंतरही पतनाची शक्यता आहे. आश्वस्त करते कारण पतन म्हणजे नाश नाही. आणि प्रगल्भ करते कारण ती आपल्याला ऋतूंप्रमाणे बदलणाऱ्या मनाच्या पलीकडे, न बदलणाऱ्या आत्मतत्त्वाकडे पाहायला शिकवते. याच अर्थाने ही ओवी केवळ निसर्गचित्र नसून, आत्मज्ञानाचा आरसा आहे — ज्यात पाहिले तर आपलेच मन, आपलीच साधना आणि आपलीच मुक्ती दिसते.
