आपण शोधत असलेले अक्षर कुठे दूर नाही, तर…

तेविं जाणणेया जें आकळिलें । तें जाणवलेपणेंचि उमाणलें ।
मग नेणवेचिं तयातें म्हणितलें । अक्षर सहजे ।। १०२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणें ज्ञानाला जे विषय झाले आणि विषय झाल्यामुळेच त्याच्याकडून जें मोजले गेले ते क्षर होय. नंतर वृत्तिज्ञानाला जे विषय होत नाही तर उलट वृत्तीज्ञानच जेथे लय पावते त्याला सहजच अक्षर असे म्हटले.

ज्ञानेश्वरीच्या आठव्या अध्यायातील ही ओवी म्हणजे मानवी जाणिवेच्या सीमारेषेवर नेऊन उभी करणारी अनुभूती आहे. “तेविं जाणणेया जें आकळिलें” असे म्हणत ज्ञानदेव सर्वप्रथम ‘जाणणे’ या क्रियेचाच वेध घेतात. मनुष्य जे काही अनुभवतो, जे काही जाणतो, समजतो, विचारात घेतो, त्याची संपूर्ण रचना जाणिवेवर आधारलेली आहे. इंद्रिये विषय आणतात, मन त्यांची जाणीव निर्माण करते आणि बुद्धी त्यांचे मापन करते. या साऱ्या प्रक्रियेत जे काही आकळते, पकडले जाते, समजते, ते ‘जाणणेया’च्या कक्षेत येते. म्हणूनच ज्ञानदेव म्हणतात की जे आकळले, ते जाणवलेपणातच उमलले. म्हणजेच त्या वस्तूचे अस्तित्वही आपल्या जाणिवेच्या चौकटीतच प्रकट होते. आपण जिथपर्यंत जाणतो, तिथपर्यंतच त्या गोष्टीचे ‘असणे’ आपल्यासाठी असते.

याच ठिकाणी क्षर या संकल्पनेचा उलगडा होतो. जे काही ज्ञानाचा विषय बनते, जे जाणिवेच्या प्रकाशात दिसते, ते क्षर ठरते. कारण ते जाणिवेवर अवलंबून आहे आणि जाणिवा सतत बदलत असतात. आज जे खरे वाटते ते उद्या खोटे ठरते, आज जे सुंदर वाटते ते उद्या नीरस वाटते. वस्तू तशाच असतात, पण जाणिवा बदलतात आणि त्याबरोबर आपले ज्ञानही बदलते. म्हणूनच विषयात्मक ज्ञान स्थिर नाही. ज्ञानदेव अत्यंत सूक्ष्मपणे सांगतात की विषय झाल्यामुळेच ज्या गोष्टी मोजल्या गेल्या, त्याच क्षर आहेत. म्हणजे नाश पावणाऱ्या वस्तू एवढ्यापुरतेच नव्हे, तर बदलणाऱ्या संकल्पना, विचार, भावना, अनुभूतीसुद्धा क्षराच्याच कक्षेत येतात.

पण इतक्यावर ज्ञान थांबत नाही. कारण जर सगळेच क्षर असते, तर मग न बदलणारे, शाश्वत तत्त्व कुठे आहे, असा प्रश्न साहजिकच उभा राहतो. इथेच ओवीचा दुसरा भाग आपल्याला अधिक खोल नेतो. ज्ञानदेव म्हणतात की मग नेणवेचिं तयातें म्हणितलें अक्षर सहजे. म्हणजे जे ज्ञानाला कळतच नाही, जे जाणिवेच्या पकडीत येत नाही, ज्याला वृत्तिज्ञानाचा विषय करता येत नाही, त्यालाच सहजपणे अक्षर म्हटले जाते.

इथे ‘नेणवेचिं’ हा शब्द अत्यंत अर्थगर्भ आहे. कारण तो अज्ञान दर्शवत नाही. तो अशा तत्त्वाकडे निर्देश करतो जिथे जाणण्याची क्रियाच लय पावते. सामान्यतः आपल्याला वाटते की जे कळत नाही ते अज्ञान आहे. पण ज्ञानदेव सांगतात की इथे कळत नाही म्हणून नव्हे, तर कळण्याची गरजच उरत नाही. कारण ज्ञान स्वतःच आपल्या स्रोतामध्ये विलीन होते. वृत्ती जिथे थांबतात, विचार जिथे विराम घेतात, तिथेच अक्षराचे अस्तित्व सहजपणे प्रकट होते.

अक्षर म्हणजे काही वेगळे मिळवायचे ध्येय नाही. ते नेहमीच आहे, पण आपल्या जाणिवेच्या गोंगाटात ते झाकले जाते. मन सतत विषयांकडे धाव घेत असते, ज्ञान सतत काहीतरी समजून घेण्याच्या प्रयत्नात असते. या धावपळीत ज्ञान स्वतःला विसरते. पण जेव्हा ही धाव थांबते, जेव्हा जाणण्याचा अहंकार विरघळतो, तेव्हा जे उरते ते अक्षर असते. म्हणूनच ज्ञानदेव म्हणतात ‘अक्षर सहजे’. सहज म्हणजे प्रयत्नाविना, ताणाविना, कृत्रिम साधनांशिवाय असणारे.

अक्षर हे जाणिवेच्या पलीकडे आहे, पण जाणिवेशिवाय नाही. ते मनात आहे, पण मन नाही. ते बुद्धीत आहे, पण बुद्धी नाही. ते देहात आहे, पण देह नाही. जसे आकाश सर्वत्र असते, पण कुठेही अडकत नाही, तसेच अक्षर सर्व अनुभवांना व्यापूनही कोणत्याच अनुभवाचा विषय होत नाही. ज्ञान ज्या क्षणी स्वतःलाच पाहण्याचा प्रयत्न करते, त्या क्षणी ते थांबते आणि त्या थांबण्यातच अक्षर प्रकट होते.

या ओवीतून ज्ञानदेव आपल्याला सांगतात की मुक्ती म्हणजे नवीन काही मिळवणे नाही, तर जे कायम होते ते ओळखणे आहे. क्षरात अडकलेले जीवन सतत बदलाच्या भीतीत असते, तर अक्षरात स्थिर झालेले जीवन निर्भय होते. मृत्यू, काळ, नाश यांचा प्रभाव क्षरावर असतो; पण अक्षरावर नाही. म्हणूनच गीतेचा आठवा अध्याय केवळ मृत्यूनंतरच्या अवस्थेचा विचार न करता, जिवंतपणीच शाश्वततेचा अनुभव घेण्याचा मार्ग दाखवतो.

जाणण्याच्या आग्रहापेक्षा ‘असण्याची’ सहजता स्वीकारली, की ही ओवी केवळ वाचण्यापुरती राहत नाही, तर अनुभवाची होते. तेव्हा लक्षात येते की आपण शोधत असलेले अक्षर कुठे दूर नाही, तर आपल्या प्रत्येक श्वासात, प्रत्येक क्षणात शांतपणे उपस्थित आहे. ज्ञान जेव्हा थांबते, तेव्हा जे उरते तेच आपले खरे स्वरूप आहे. अक्षर, सहज आणि अविनाशी.