टेलिफोनचा शोध !

ॲलेक टेलिफोनच्या विषयाकडे आईमुळे वळले. बेल यांच्या आईला ऐकायला येत नव्हते. बेल यांनी आईशी संवाद साधण्याची कला विकसित केली. ते आईच्या कपाळाजवळ ओठ नेऊन हळूवार आवाजात बोलत. बेल यांचे म्हणने ओठांच्या हालचालीवरून आईला बरोबर समजत असे.

डॉ. व्ही. एन. शिंदे,
शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर

आजही अनेकांच्या ओठावर ‘मेरे पिया गये रंगून, वहाँसे किया है टेलिफोन…’ हे गीत येते. अजरामर असे गीत चित्रीत करण्यात आले आहे. तेही टेलिफोनवर संभाषण करताना. या फोनने एक जमाना गाजवला. आज जरी केवळ शासकीय कार्यालयात दिसत असले, तरी टेलिफोनने माणसाचे जीवन बदलले. आपल्याकडे फोन असणे, सामाजिक प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जात असे. तीसेक वर्षांपूर्वीपर्यंत अनेक खेड्यांमध्ये टेलिफोन नव्हता. ज्याच्याकडे असायचा त्याला अनेकांचा संदेशवाहक म्हणून काम करावे लागे. असे निरोप देताना लहान मुलांना गृहपाठ करणे कठीण झाले होते. त्यातून अनेक विनोदही घडत आज त्या गंमतीचा काळ इतिहासजमा होत चालला आहे कारण त्याचाच नवा अवतार भ्रमणध्वनी रूपात आपल्या सर्वांसोबत आला आहे. मात्र टेलिफोनने क्रांती आणली होती हे खरे.

टेलिफोन ज्याला मराठीमध्ये सार्थ शब्दार्थ आहे, दूरध्वनी. या दूरध्वनीची कूळकथा सुरू झाली ती अगदी १६६७ मध्ये. त्याहीपूर्वी दूरवरचे ऐकता यावे यासाठी विशिष्ट पद्धतीने स्थापत्य काम करण्यात येत असे. किल्ल्याच्या दरवाज्यातील आवाज सदरेवर ऐकता येईल, अशी रचना असणारे अनेक किल्ले बांधण्यात आले. मात्र माध्यमाचा वापर करून दूरवरचे ऐकता यावे यासाठी पहिला दूरध्वनी रॉबर्ट हूक या संशोधकाने तयार केला. हा फोन लहानपणी दोन डब्बे तारांनी जोडून मुले खेळतात तशा पद्धतीचा होता. यामध्ये दोन पडदे एका ताणलेल्या तारेने जोडलेले असत. त्यामुळे एका पडद्यावर (डायफ्राम) निर्माण होणारी ध्वनी कंपने दुसऱ्या टोकाच्या पडद्यावर तयार होत आणि आवाज ऐकता येत असत. याचा वापर अनेक प्रेमी युगलांनी परस्परांशी बोलण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात केला. त्यामुळे ‘प्रेमींचा टेलिफोन’ असेही नाव त्याला मिळाले. त्याचप्रमाणे भाषण किंवा संगीत जास्त प्रमाणावर प्रसारित करण्यासाठी यांत्रिक फोनचा वापर करण्यात येत असे. यांचा मोठ्या प्रमाणात सैनिकी कारणासाठीही पाश्चात्य राष्ट्रात वापर होत असे.

मात्र सर्वसामान्यापर्यंत पोहोचेल अशा टेलिफोनच्या शोधाचे श्रेय अलेक्झांडर ग्रॅहम बेल यांना देण्यात येते. या शोधामागे अनेकांचे कष्ट आहेत आणि अनेकांनी शोध लावला होते. याची मालकी मिळवण्यात बेल यशस्वी ठरले आणि तेच श्रेयाचे मानकरीही. ॲटोनिया मेऊची, फिलिप राईस, एलिशा ग्रे इत्यादी अनेक संशोधकांनी टेलिफोनच्या शोधासाठी मोठे योगदान दिले. व्यावहारिक उपकरणाचा शोध मात्र बेल यांचा होता. राईस यांनी आपले उपकरण परदेशात पाठवले. त्यावर अनेकांनी व्याख्याने दिली. एडिसनने राईस यांना टेलिफोनचे जनक म्हणून गौरविले. बेल यांच्यावर ग्रे यांच्या टेलिफोनची रचना चोरल्याचाही आरोप झाला.

सन १८५७ मध्ये जोहान फिलिप राईस् यांनीही टेलिफोन तयार केला होता, तसेच टेलिफोन शब्दही त्यांनीच प्रथम वापरला. त्याहीपूर्वी तीन वर्षे अगोदर मेऊची यांनी ध्वनी पाठविण्याचे उपकरण तयार केले होते. मात्र अमेरिकन पेटंट ऑफिसने बेल यांचा अर्ज मंजूर केला. प्रत्यक्षात १८७६ मध्ये बेल यांनी पहिला यशस्वी संवाद साधला. अलेक्झांडर ग्रॅहम बेल यांचे वडील वक्तृत्त्वपटू होते. ते वक्तृत्त्वकला शिकवतही. वडिलांसमवेत बेल काम करू लागले. त्यांना अनेक भाषा येत होत्या. मूकबधीरांची हावभावावरून आणि खाणाखुणांची भाषा, ते जे सांगत, ते बेलना समजत असे. तसेच ते मूकबधिरांना संवाद कौशल्य शिकवत. ॲलेक यांना लहानपणापासून संशोधनाची आवड होती.

शालेय जीवनात त्यांच्या मित्राचा गव्हाच्या पीठाचा व्यवसाय होता. या व्यवसायात गहू वेगळे करणे सर्वात कठीण होते. हे कष्ट कमी करण्यासाठी गव्हाची मळणी यंत्र तयार केले. या बदल्यात मित्राच्या वडिलांनी त्यांना प्रयोगासाठी कार्यशाळा तयार करून दिली. ॲलेक टेलिफोनच्या विषयाकडे आईमुळे वळले. बेल यांच्या आईला ऐकायला येत नव्हते. बेल यांनी आईशी संवाद साधण्याची कला विकसित केली. ते आईच्या कपाळाजवळ ओठ नेऊन हळूवार आवाजात बोलत. बेल यांचे म्हणने ओठांच्या हालचालीवरून आईला बरोबर समजत असे.

पुढे बेल यांनी बोलकी खेळणी तयार केली. त्यांनी बनवलेला कुत्रा ‘ममा’ असा आवाज काढत असे. पुढे कुत्र्यामध्ये आणखी सुधारणा केल्यानंतर तो ‘हाऊ आर यु ग्रँडमा?’ इतपत बोलू लागला. दरम्यान त्यांनी बोस्टन येथे स्थलांतर केले. तोपर्यंत टेलिग्राफ यंत्रणेवर प्रचंड ताण आला होता. त्यासाठी संवादी ध्वनीयंत्रावर बेल यांनी संशोधन सुरू केले. प्रत्यक्षात टेलिग्राफ यंत्रणेवरचा ताण कमी करण्यासाठी एकाच वेळी अनेक तारा पाठवण्याचे तंत्र विकसित करण्यासाठी एडिसन आणि एलिशा ग्रे काम करत होते. ॲलेक यांनी मात्र ध्वनी संवादावर लक्ष केंद्रित केले. बेल यांच्या मनात या उपकरणाचा आराखडा तयार झाला. मात्र त्याप्रमाणे उपकरण तयार करणे कठीण जात होते.

दरम्यान त्यांची भेट थॉमस वॅटसन या तंत्रज्ञाशी झाली. त्यांनी बेल यांच्या संकल्पनेप्रमाणे उपकरणे बनवून देण्यास सुरुवात केली. त्यामध्ये आवश्यक बदल करून प्रत्यक्षात ध्वनी पाठवण्यासाठी आणि आलेला ध्वनी ऐकण्यासाठी एकाच उपकरण तयार झाले. १० मार्च १८७६ ला त्यांनी पहिला संवाद वॅटसन यांच्याशीच साधला. ‘मिस्टर वॅटसन… कम हिअर.. आय वाँट टू सी यु….’ हे ते पहिले शब्द होते. त्यानंतर पाच महिन्यांनी आठ किलोमीटर अंतराची तार अंथरून टेलिफोनवरून संवाद साधण्यात आला. त्यानंतर वर्षभरात बेल टेलिफोन कंपनीची स्थापना झाली आणि जगभर टेलिफोनचे जाळे विणले जाऊ लागले.

टेलिफोनची उपयुक्तता लक्षात आल्यानंतर अनेक देशांमध्ये ही यंत्रणा बसवण्याचे कार्य बेल या कंपनीला मिळाले. यातून कंपनीला मोठा नफा मिळाला. १८८६ पर्यंत एकट्या अमेरिकेत दीड लाखापेक्षा जास्त टेलिफोनधारक होते. १८७९ मध्ये एडिसन यांचे मायक्रोफोनचे हक्क बेल यांच्या कंपनीने खरेदी केले आणि टेलिफोनवरचे संभाषण अधिक स्पष्ट झाले. १९१५ नंतर ही सेवा अंतरखंडीय बनली. आणि टेलिफोनचा प्रचार आणि प्रसार झाला. तोपर्यंत यांत्रिक टेलिफोन गरिबांचे टेलिफोन म्हणून जवळच्या यंत्रणासाठी वापरले जात होते.

ज्यावेळी बेल यांचे स्वामीत्त्व हक्क संपुष्टात आले आणि त्यानंतर इतर कंपन्या या क्षेत्रात उतरल्या आणि खऱ्या अर्थाने टेलिफोन प्रसाराला गती प्राप्त झाली. दरम्यान जेम्स क्लर्क मॅक्सवेल यांच्या संशोधनातून उपग्रहाच्या सहाय्याने दूरध्वनी व्यवस्था कार्यान्वीत झाली आणि १८८२ पासून भारतात असणारे टेलिफोन आजही सेवा देत आहे. त्यातून पुढे पेजर आणि आता भ्रमणध्वनी अर्थात मोबाईल आले आणि टेलिफोनचे कौतुक कमी झाले. तारेप्रमाणे टेलिफोनही गायब होतील, मात्र ‘मेरे पिया गये रंगून…’ हे गीत तसेच राहील.