आत्मशांती हा सर्वात मोठा खजिना कसा होतो प्राप्त ?

हा मार्गु जैं देखिजे । तैं तहान भूक विसरिजे ।
रात्रिदिवसु नेणिजे । वाटे इये ।। १५७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – या मार्गाची ओळख झाली असतां, तहानभुकेची आठवण राहात नाही, या रस्त्यावर रात्र व दिवस यांची कल्पना येत नाही.

अर्जुनाच्या जिज्ञासेला उत्तर देताना श्रीकृष्णाने अध्यात्ममार्गाचे गूढ आणि अलौकिक स्वरूप उलगडून दाखवले आहे. हा मार्ग एकदा का पाहिला, समजला, आणि त्यात आपण प्रवास सुरू केला, की भौतिक जगाच्या साऱ्या गरजा, व्याकुळता, आणि भेदभाव विरघळून जातात. ज्ञानेश्वर माउली या ओवीमध्ये योगमार्गाचा अनुभव कसा परम तृप्तिकर, वेळेच्या बंधनापलिकडचा, आणि देहभानाच्या पलीकडचा असतो, हे अत्यंत प्रभावी शब्दांत उलगडून दाखवतात.

१. “हा मार्गु जैं देखिजे…” – आत्मज्ञानाच्या पहिल्या झळकाचे स्वरूप

“हा मार्ग पाहिला” म्हणजे काय ? इथे मार्ग हा भौगोलिक वाटा नाही, तर एक आध्यात्मिक दिशा आहे. योग, भक्ती, आत्मनिरीक्षण, आणि ज्ञान या साऱ्यांचा समावेश असलेला हा मार्ग जेव्हा ध्यानात येतो, तेव्हा साधकाच्या आयुष्यातील मूल्यचक्र बदलते. हा अनुभव केवळ वैचारिक नसतो, तर जिवंत असतो. एक झणझणीत जाणवणारा अंतर्मुख स्पर्श.

ज्ञानेश्वर माउली “जें देखिजे” म्हणतात, म्हणजे येथे अनुभवाने काहीतरी “घडून गेलेले” आहे. एखाद्या क्षणी साधकाला आपल्या आत्म्याचे, ब्रह्मत्वाचे प्रथम दर्शन होते. हे ‘दर्शन’ म्हणजेच ‘बोध’. आणि या बोधामुळे एक नवीन जग सुरू होते.

२. “तैं तहान भूक विसरिजे” – देहाच्या पलिकडे जाणारा अनुभव

‘तहान’ आणि ‘भूक’ या दोन संज्ञा केवळ शरीराच्या गरजांचे प्रतीक नाहीत; त्या इच्छाशक्ती, तृप्तीचा अभाव, आणि अज्ञानाच्या तहानभुकेचेही रूपक आहेत.
साधक जेव्हा आत्ममार्गावर चालतो, तेव्हा त्याला ही तहानभूक विसरायला लागते. शरीरभान हरवते, मनाची भटकंती थांबते, आणि आत्मा स्वतःमध्येच परिपूर्ण समाधान अनुभवतो. माउली म्हणतात, हा मार्ग पाहताच ही तहानभूक मिटते. कारण आत्मसाक्षात्काराच्या प्रकाशात इंद्रियांचे खेळ थांबतात.

इथे ही तहानभूक न शारीरिक आहे, न सामाजिक. ती आध्यात्मिक रिकामपणाची पोकळी आहे. योगाच्या मार्गावरून चालत चालत, जेव्हा साधक स्वतःच ‘पूर्ण’ होतो, तेव्हा ही रिकामपणाची तहान नाहीशी होते. आणि त्यामुळे जन्ममृत्यूच्या फेऱ्यांची गरजही उरत नाही.

३. “रात्रिदिवसु नेणिजे…” – वेळेच्या पलिकडची स्थिती

इथे एक फार महत्त्वाचा भाव आहे. वेळेच्या कल्पनेच्या पलिकडे जाणे. रात्र आणि दिवस या केवळ शरीरासाठी असलेल्या गोष्टी आहेत. शरीराला विश्रांती लागते, त्यामुळे रात्रीची गरज; शरीराला ऊर्जेची गरज, त्यामुळे दिवसभराची कामं. पण जेव्हा साधक ‘स्व’मध्ये स्थिर होतो, तेव्हा त्याचं अस्तित्व वेळेच्या पलीकडे जातं. काळाच्या मर्यादांपासून तो मुक्त होतो.

“रात्रिदिवसु नेणिजे” – म्हणजेच साधक अशा अवस्थेत पोहोचतो की त्याला वेळेचं भान उरत नाही. तो अखंड ‘आता’मध्ये जगतो. हेच क्षणब्रह्म! काळाचा प्रवाह आणि त्यातील सारे गतिशील घटक, या अनुभवात विरून जातात. आणि ही स्थिती म्हणजेच समाधी – ज्यात काळ, देहभान, इच्छा, विचार, काहीही उरत नाही.

४. “वाटे इये” – अनुभवाचे सहजत्व

ज्ञानेश्वर माउली शेवटी सांगतात, “वाटे इये” – म्हणजे ही अवस्था अनुभवण्याजोगी आहे. ही केवळ एखाद्या ग्रंथातील, उपनिषदांतील कल्पना नाही; ही साध्य होणारी, प्रत्यक्ष अनुभवली जाणारी स्थिती आहे.

‘वाटे’ हा शब्द अतिशय महत्त्वाचा आहे – याचा अर्थ आहे की ही अवस्था साध्य होऊ शकते, अनुभवता येते, आणि त्याचं अस्तित्व आहे. या चार ओवींत संपूर्ण योगमार्गाचं सार आहे – साधक आत्मदर्शनाच्या वाटेवर निघतो आणि शेवटी काल, देहभान, इच्छाशक्ती, आणि अज्ञान यांना पार करून स्थिर होतो.

५. या अनुभूतीचे परिणाम – तपश्चर्या, आचार, आणि व्यक्तिमत्व

या अवस्थेचा परिणाम साधकाच्या जीवनावर स्पष्टपणे दिसतो.

आचारधर्मात सात्विकता: अशा अनुभवी साधकाचा आचार, वर्तन, बोलणं, वागणं हे पूर्णपणे सात्विक आणि समजूतदार असतं. त्याच्यात अहंकार राहत नाही.
लोभ, मोह, क्रोध क्षीण होतात: तहानभूक विसरणं म्हणजे या वृत्ती विरघळणं. मोहाचा संपूर्ण नाश होतो. जगात वावरताना तो माया अनुभवतो, पण त्याच्यात गुंतत नाही.
सेवाभाव जागतो: ‘मी’ आणि ‘माझं’ संपल्यावर ‘तू’ आणि ‘तुझं’ या संकल्पनांचं सामर्थ्य वाढतं. साधक परोपकार, सेवा, आणि विश्वकल्याण यासाठी कार्यरत होतो.

६. भगवद्गीतेतील आणि उपनिषदांतील संदर्भ

या ओवीचा भाव भगवद्गीतेच्या अध्याय ६ मध्ये श्रीकृष्णाने वर्णन केलेल्या स्थितप्रज्ञ, योगी यांच्याशी सुसंगत आहे. भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतात की,

“युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥”
(गीता ६.१७)

योगी हा अति भोजन करणारा नसावा, अति उपवास करणारा नसावा; अति जागरण करणारा नसावा, किंवा अति झोपणारा नसावा. तो संतुलित असावा – पण एकदा या संतुलनातून पुढे गेला, की त्याला ‘रात्र-दिवस’ यांचे भान राहात नाही – कारण तो काळाच्या पलीकडे पोहोचतो.
उपनिषदांतही ‘तुरीय’ अवस्थेचा उल्लेख येतो – जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती याच्या पलिकडील, शुद्ध चैतन्याची अवस्था – जी याच ओवीत वर्णन केलेली आहे.

७. आधुनिक संदर्भातील स्पष्टीकरण

आजच्या काळात, वेगवान जीवनशैली, सोशल मीडियाचा स्फोट, आणि तात्काळ gratification या सगळ्यांमध्ये ‘हा मार्ग’ कुठे आहे?
ध्यानधारणा, योगाभ्यास, सत्संग, आणि स्वतःबरोबर घालवलेला वेळ – हे सगळं या मार्गाच्या दिशेनं पावलं उचलणं आहे.
जेव्हा आपण या मार्गावर प्रवास करतो, तेव्हा आपली आतली तहानभूक – म्हणजे रिकामपणा, अस्वस्थता, anxiety – आपोआप लय पावते.
रात्र-दिवसाचे बंधन संपणं म्हणजे सतत ‘काही मिळवायचंय’, ‘काही करायचंय’ याच्या मागे न लागता, जे आहे त्यात समाधान मानणं – आणि त्यातून स्थिरता येते.

निष्कर्ष

ही ओवी संपूर्ण योगसाधनेच्या फलाचा सारांश आहे. ज्ञान, भक्ती, कर्म, आणि योग – या चारही मार्गांचा संगम इथे घडतो. माउलींनी हा मार्ग जसा दाखवला आहे, तो प्रत्येक साधकासाठी आहे – तो न सांगता केवळ अनुभवता येतो.
तहानभूक म्हणजे अंतःकरणातील रिकामपणा. रात्रदिवस म्हणजे कालबद्ध व्यग्रता. आणि या दोहोंच्या पलिकडे पोहोचलेली साधना म्हणजेच खरे ब्रह्मानंदस्वरूप जीवन. साधकाने आपल्या आतल्या आवाजाला ऐकावं, थांबावं, मार्ग ओळखावा. हा मार्ग एकदा पाहिला, की सर्वात मोठा खजिना- आत्मशांती सहज प्राप्त होतो.