सत्याची अनुभूती म्हणजेच ब्रह्मानुभव

तेथ समविषम न दिसे कांही । म्हणोनि भूतें हे भाष नाहीं ।
जेविं दूधचि जाहालिया दहीं । नामरूप जाय ।। १७० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – तेथे त्या साम्यावस्थेत सम एकसारखें एक, विषय एकाहून एक भिन्न हे कांही दिसत नाही म्हणून त्या साम्यावस्थेस भूते असे म्हणता येत नाही. तेकसे तर ज्याप्रमाणे दूध हे दही झाल्यावर त्याचे दूध हे नाव व पातळपणाचे स्वरूप ही जातात.

ज्ञानेश्वरीच्या आठव्या अध्यायातील ही ओवी म्हणजे अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा अत्यंत सूक्ष्म, पण अनुभवाच्या पातळीवर नेणारा विचार आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराज इथे आत्मा, ब्रह्म आणि विश्व यांच्यातील भेद कसा नाहीसा होतो, हे सांगताना केवळ तात्त्विक विधान करत नाहीत, तर ते एक अशी अनुभूती शब्दांत उतरवतात, जी बौद्धिक समजुतीच्या पलिकडे जाते. “तेथ समविषम न दिसे कांही” असे सांगताना ते म्हणतात की त्या अवस्थेत ना समानतेचा भास उरतो, ना विषमतेचा. कारण जिथे द्वैतच उरत नाही, तिथे तुलना करण्यासाठी दुसरे काही असायलाच हवे. अद्वैत अवस्थेत दुसरे काही उरत नाही; म्हणून सम–विषम, मोठे–लहान, मी–तू, हे सगळे शब्दच निरर्थक ठरतात.

सामान्यपणे आपण जगाकडे पाहतो तेव्हा भेदांमधूनच पाहतो. हा माणूस, ती वस्तू, हे सुख, ते दुःख, हा माझा, तो परका — अशी विभागणी आपल्या मनात सतत सुरू असते. ही विभागणीच आपल्या अनुभवविश्वाची चौकट आहे. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की जेव्हा आत्मसाक्षात्कार होतो, जेव्हा ब्रह्मानुभव येतो, तेव्हा ही चौकटच कोसळून पडते. त्या अवस्थेत काहीही वेगळे म्हणून उरत नाही. सगळे एकाच अखंड तत्त्वात विलीन झालेले असते. त्यामुळे “सम” म्हणजे एकसारखे आणि “विषम” म्हणजे भिन्न — या दोन्ही संकल्पना निरर्थक ठरतात.

याच अर्थाने पुढे ते म्हणतात, “म्हणोनि भूतें हे भाष नाहीं.” सामान्यपणे आपण पंचमहाभूतांबद्दल बोलतो — पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश. हे सगळे भिन्न घटक मानले जातात. पण त्या साम्यावस्थेत, म्हणजेच ब्रह्मस्थितीत, भूतांचे अस्तित्व स्वतंत्रपणे उरत नाही. कारण भूत म्हणजे भिन्नता. भूत म्हणजे रूप, गुण, क्रिया. पण जिथे रूपच नाही, गुणच नाही, क्रियाच नाही, तिथे भूतांची भाषा कशी चालेल? म्हणूनच त्या अवस्थेला ‘भूत’ असे म्हणणेच चूक ठरते. शब्द तिथे अपुरे पडतात. भाषा तिथे थांबते.

ज्ञानेश्वर महाराज हे तत्त्व सांगताना एक अत्यंत सुंदर आणि सहज समजणारी उपमा देतात — दूध आणि दही. “जेविं दूधचि जाहालिया दहीं, नामरूप जाय.” दूध दही झाले की काय घडते? दही बनताना दूध नष्ट होत नाही, पण दूध म्हणून जे नाव होते, दूध म्हणून जे स्वरूप होते, ते नाहीसे होते. दही हे दूधापासूनच बनलेले असते, पण आता आपण त्याला दूध म्हणू शकत नाही. त्याचे नाव बदलते, त्याचे रूप बदलते, त्याचे गुण बदलतात. पातळपणा जातो, घट्टपणा येतो. चव बदलते. पण तरीही दही म्हणजे दूधच असते, वेगळे काही नसते.

ही उपमा केवळ भौतिक बदलाची नाही, तर आध्यात्मिक रूपांतरणाची आहे. आत्मज्ञानाच्या प्रक्रियेत ‘मी देह आहे’, ‘मी मन आहे’, ‘मी कर्ता आहे’ — हे सगळे भाव हळूहळू नाहीसे होतात. आत्मा नष्ट होत नाही, ब्रह्म नष्ट होत नाही, पण ‘मीपणा’चे नाव आणि स्वरूप जातात. जसा दही झाल्यावर दूधाचे नाव राहत नाही, तसा ब्रह्मानुभव आल्यानंतर जीवाचे स्वतंत्र अस्तित्व राहत नाही. जीव ब्रह्मात विलीन होतो, पण तो नष्ट होत नाही; तोच ब्रह्मरूप होतो.

आपल्या दैनंदिन अनुभवात आपण सतत ‘मी’ या केंद्रातून जगतो. मला सुख हवे, मला दुःख नको, माझा अपमान झाला, माझा सन्मान झाला. ही सगळी भाषा अहंकाराची आहे. ज्ञानेश्वर सांगतात की या अहंकाराच्या पलीकडे जाणे म्हणजेच साम्यावस्थेला पोहोचणे. त्या अवस्थेत ‘मी’ आणि ‘जग’ असा भेद राहत नाही. जे पाहतो ते मीच असतो, आणि जो पाहतो तोही मीच असतो. पाहणारा आणि पाहिलेले यांच्यातील अंतर नाहीसे होते.

ही अवस्था समजून घेणे सोपे नाही, कारण आपली बुद्धी नेहमी भेदावर चालते. बुद्धीला काहीतरी वेगळे हवे असते. पण अद्वैत अनुभव हा बुद्धीच्या पलिकडचा आहे. म्हणूनच ज्ञानेश्वर म्हणतात की त्या अवस्थेला शब्दांनी पकडता येत नाही. आपण फक्त उपमा देऊ शकतो, संकेत देऊ शकतो. दूध–दहीची उपमा ही अशीच एक दिशा दाखवणारी खूण आहे. प्रत्यक्ष अनुभव मात्र साधकाने स्वतः घ्यायचा असतो.

या ओवीतून आणखी एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो तो म्हणजे परिवर्तनाची भीती न बाळगण्याचा. दूध दही होताना काहीतरी गमावल्यासारखे वाटते — दूधाचे नाव, दूधाचा पातळपणा. पण प्रत्यक्षात ते अधिक उपयुक्त, अधिक टिकाऊ, अधिक स्वादिष्ट रूप धारण करते. तसेच आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालताना आपल्याला अनेक गोष्टी सोडाव्या लागतात — अहंकार, आसक्ती, द्वेष, अपेक्षा. हे सोडताना सुरुवातीला भीती वाटते, शून्यता जाणवते. पण प्रत्यक्षात ते गमावणे नसून रूपांतर असते. जीव अधिक व्यापक, अधिक शुद्ध स्वरूपात प्रकट होतो.

ज्ञानेश्वरांच्या या विचारात जीवनदर्शन आहे. हे केवळ संन्याशांसाठी किंवा तपस्व्यांसाठी सांगितलेले नाही. सामान्य माणसाच्या जीवनातही याचा अर्थ लागू होतो. जेव्हा आपण एखाद्या घटनेला, व्यक्तीला, परिस्थितीला पूर्णपणे स्वीकारतो, तेव्हा आतला संघर्ष थांबतो. स्वीकाराच्या त्या क्षणी सम–विषम नाहीसे होते. चांगले–वाईट, योग्य–अयोग्य यांचा अति आग्रह सुटतो. एक प्रकारची शांतता अनुभवाला येते. हीच त्या साम्यावस्थेची झलक आहे.

ज्ञानेश्वर सांगतात ती अंतिम अवस्था म्हणजे जिथे प्रश्नही उरत नाहीत. कारण प्रश्नही भेदातूनच निर्माण होतात. ‘हे का झाले?’ ‘माझ्याच बाबतीत असे का?’ हे प्रश्न तिथेच थांबतात जिथे ‘मी’ आहे. ‘मी’ विरघळला की प्रश्नही विरघळतात. दही झाल्यावर दूधाला ‘मी दूध आहे’ असे म्हणण्याची गरज उरत नाही. ते फक्त दही असते. तसेच ज्ञानी पुरुषाला ‘मी ज्ञानी आहे’ असे म्हणण्याची गरज उरत नाही. तो फक्त असतो.

ही ओवी आपल्याला स्मरण करून देते की अध्यात्म म्हणजे काहीतरी वेगळे मिळवणे नाही, तर जे खोटे आहे ते गळून पडणे आहे. सम–विषम, नाम–रूप, भूत–अभूत या सगळ्या संकल्पना उपयोगी आहेत व्यवहारासाठी, पण अंतिम सत्य त्या पलिकडे आहे. त्या सत्याची अनुभूती म्हणजेच ब्रह्मानुभव. आणि त्या अनुभवाची झलक या एका ओवीत ज्ञानेश्वरांनी अत्यंत सहज, पण गूढ शब्दांत दिली आहे.

दूध दही होते, पण दही पुन्हा दूध होत नाही. त्याचप्रमाणे आत्मज्ञान झाल्यानंतर माणूस पुन्हा अज्ञानात जात नाही. एकदा समग्रतेची चव लागली की भेदांची तहान उरत नाही. हीच या ओवीची गहन शिकवण आहे. जीवनाच्या प्रवासात आपण कितीही द्वैत अनुभवत असलो, तरी अंतिम सत्य अद्वैतच आहे. आणि त्या अद्वैताच्या दिशेने जाण्याचा मार्ग म्हणजे समर्पण, स्वीकार आणि अंतर्मुखता — ज्याची बीजे ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीत स्पष्टपणे आढळतात.