देव शोधायचा नसतो, तर…

तो केवळ परब्रह्म । जया परमपुरुष ऐसें नाम ।
तें माझें निजधाम । होऊनि ठाके ।। ९९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – जें केवळ परब्रह्म आहे व ज्याला परमपुरुष हें नांव आहे, असें माझें खास स्वरूप आहे, तें तो पुरुष होऊन राहतो.

ज्ञानेश्वरीच्या आठव्या अध्यायातील ही ओवी म्हणजे केवळ तात्त्विक विधान नाही, तर अनुभवाच्या परमोच्च टप्प्यावरून उमटलेली साक्ष आहे. येथे श्रीकृष्ण अर्जुनाशी बोलत नाहीत; येथे परमात्मा स्वतःच्या स्वरूपाचे रहस्य उघड करीत आहे. या ओवीत शब्द कमी आहेत, पण त्यांच्यात अनंत अर्थ सामावलेले आहेत. “तो केवळ परब्रह्म” असे म्हणताना ज्ञानदेवांनी सर्व विशेषणांचा, सर्व कल्पनांचा, सर्व मर्यादांचा त्याग करून एका शुद्ध, निरपेक्ष, अद्वैत तत्त्वाकडे बोट दाखवले आहे.

‘केवळ’ हा शब्द इथे अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. परब्रह्म म्हणजे काहीतरी वेगळे, दूर असलेले, आकाशात किंवा पलीकडे असलेले तत्त्व नाही; ते केवळ आहे—म्हणजे त्याशिवाय दुसरे काहीच नाही. जे दिसते, जे जाणवते, जे विचारात येते, जे अनुभवात उतरते, त्या साऱ्याच्या पाठीमागे जे एकमेव तत्त्व उभे आहे, ते परब्रह्म. ते सगुण नाही, निर्गुण नाही, आकारही नाही आणि आकारही आहे; कारण ते सर्व रूपांतून प्रकट होते, पण कुठल्याही एका रूपात अडकत नाही.

“जया परमपुरुष ऐसें नाम” असे म्हणताना ज्ञानेश्वर एका वेगळ्याच सूक्ष्मतेने बोलतात. परब्रह्माला ‘परमपुरुष’ असे नाव दिले गेले आहे, पण हे नाव त्याच्या मर्यादा ठरवण्यासाठी नाही, तर साधकाच्या सोयीसाठी आहे. मनाला नाव लागते, ओळख लागते, आधार लागतो. म्हणून निराकार तत्त्वालाही नाव दिले जाते. पण नाव म्हणजे सत्य नव्हे; नाव हे केवळ दिशादर्शक असते. ज्ञानेश्वर ही सूक्ष्म जाणीव आपल्याला देतात—परमपुरुष हे नाव आहे, स्वरूप नाही.

या ओवीतील सर्वात विलक्षण विधान म्हणजे—“तें माझें निजधाम होऊनि ठाके.” येथे ‘निजधाम’ हा शब्द फार खोल अर्थ घेऊन येतो. सामान्यतः आपण धाम म्हणजे एखादे स्थान समजतो—वैकुंठ, कैलास, गोलोक. पण ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीने निजधाम म्हणजे बाहेर कुठे असलेले ठिकाण नाही; ते स्वतःचे स्वस्वरूप आहे. परब्रह्म हे कुठे राहते? तर ते स्वतःच्यातच राहते. ते जाण्यासाठी कुठेही जायचे नाही; ते व्हायचे असते.

या ओवीतून एक अत्यंत महत्त्वाचा आध्यात्मिक संदेश मिळतो—मोक्ष म्हणजे स्थलांतर नाही, तो रूपांतरण आहे. माणूस जेव्हा स्वतःला देह, मन, बुद्धी यांच्याशी जोडून पाहतो, तेव्हा तो सीमित होतो. पण जेव्हा तो त्या ओळखींपलीकडे जाऊन ‘मी कोण आहे?’ या प्रश्नाच्या मुळाशी पोहोचतो, तेव्हा त्याला कळते की जे शोधत होतो, ते आपणच आहोत. परब्रह्म होणे म्हणजे नवीन काही मिळवणे नव्हे, तर जे आहोत ते ओळखणे.

ज्ञानेश्वरीचा आठवा अध्याय हा देहत्याग, अंतकाळ आणि अंतिम गती यांचा विचार करणारा आहे. अशा संदर्भात ही ओवी अधिक अर्थपूर्ण ठरते. मृत्यूच्या क्षणी मन जिथे स्थिरावते, तेथेच पुढील गती ठरते, असे श्रीकृष्ण सांगतात. पण ज्ञानेश्वर या विचाराला आणखी खोल नेतात. जर साधकाने जीवनातच परब्रह्माशी एकरूप होण्याचा अनुभव घेतला, तर मृत्यू हा प्रश्नच राहत नाही. कारण जो परब्रह्म झाला आहे, त्याला जाणे-येणे उरत नाही.

ही ओवी भक्ती आणि ज्ञान यांचा अद्वैत संगम दाखवते. भक्तीमध्ये ‘मी’ आणि ‘तो’ यांचे द्वैत असते. ज्ञानात ते द्वैत विरघळते. ज्ञानेश्वर मात्र भक्तीचा त्याग करत नाहीत; ते भक्तीला पराकाष्ठेला नेतात, जिथे भक्त आणि भगवान वेगळे राहत नाहीत. “तें माझें निजधाम होऊनि ठाके” असे म्हणताना श्रीकृष्ण आणि परब्रह्म यांच्यात भेद राहत नाही. देव देव राहात नाही आणि भक्त भक्त राहात नाही—दोघेही सत्य होतात.

या ओवीचा साधकाच्या जीवनाशी थेट संबंध आहे. आपण अनेकदा अध्यात्माला पलायन म्हणून पाहतो—संसारातून पळ काढणे, जबाबदाऱ्या टाळणे, जगापासून दूर जाणे. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की परब्रह्म हे संसाराबाहेर नाही, तर संसारातच व्यापून आहे. त्यामुळे अध्यात्म म्हणजे जगण्यापासून पळणे नव्हे, तर जगण्याला अर्थ देणे आहे. जेव्हा साधक आपल्या प्रत्येक कृतीत, प्रत्येक श्वासात, प्रत्येक अनुभवात परब्रह्म पाहू लागतो, तेव्हा त्याचे जीवनच साधना बनते.

“तो केवळ परब्रह्म” या विधानात अहंकाराला कुठेही स्थान नाही. कारण अहंकार म्हणजे ‘मी वेगळा आहे’ ही भावना. परब्रह्माच्या जाणिवेत वेगळेपण उरत नाही. त्यामुळे ही ओवी साधकाला अंतर्मुख करते. ती विचारते—तू जे ‘मी’ म्हणतोस, तो नेमका कोण आहे? देह बदलतो, मन बदलते, विचार बदलतात; मग जो बदलत नाही, तो कोण? त्या न बदलणाऱ्या साक्षीची ओळख म्हणजेच परब्रह्माची ओळख.

ज्ञानेश्वरांची भाषा येथे अत्यंत सहज आहे, पण अर्थ अत्यंत गूढ आहे. ते कुठेही भीती दाखवत नाहीत, कुठेही कठोर साधनेचा आग्रह धरत नाहीत. ते सांगतात—परब्रह्म हे काही दूर नाही, ते आधीपासूनच आहे. फक्त अज्ञानाची धूळ झटकायची आहे. हे अज्ञान म्हणजे बाह्य नाही, तर स्वतःबद्दलची चुकीची ओळख आहे.

या ओवीचा गाभा असा की परमसत्य हे स्थिर आहे. “होऊनि ठाके” या शब्दांत विलक्षण शांतता आहे. परब्रह्म कुठे धाव घेत नाही, काही साध्य करत नाही; ते आहे, होते आणि राहते. या स्थिरतेतूनच सर्व हालचाली जन्माला येतात. साधक जेव्हा या स्थिरतेला स्पर्श करतो, तेव्हा त्याच्या जीवनातील अस्थिरता कमी होते. दुःख, भीती, चिंता यांचे मूळ ‘मी अपूर्ण आहे’ या भावनेत असते. परब्रह्माची जाणीव ही अपूर्णतेची भावना विरघळवते.

अखेर ही ओवी आपल्याला एका अतिशय सौम्य, पण क्रांतिकारी निष्कर्षाकडे घेऊन जाते—देव शोधायचा नसतो, देव व्हायचे असते. हे विधान अहंकार वाढवण्यासाठी नाही, तर अहंकार विरघळवण्यासाठी आहे. कारण देव होणे म्हणजे स्वतःचा लोप होणे, सीमितपणाचा अंत होणे, आणि व्यापकतेत विलीन होणे.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीतून जो प्रकाश पडतो, तो केवळ तत्त्वज्ञानाचा नाही; तो जीवन जगण्याचा आहे. तो सांगतो—तू जे शोधतोस, ते तूच आहेस. आणि जेव्हा हे उमगते, तेव्हा साधना संपत नाही, पण सहज होते. जीवन संपत नाही, पण मुक्त होते. आणि मग परब्रह्म कुठे आहे, हा प्रश्न राहत नाही; कारण तेच आपले निजधाम होऊन ठाण मांडून बसते.