ज्ञान हेच खरे बंधुभावाचं मूळ अन् आत्मसाक्षात्कारानेच संपतो द्वेष

तया बंधु कोण काह्याचा । द्वेषिया कवणु तयाचा ।
मीचि विश्व ऐसा जयाचा । बोधु जाहला ।। ९५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – मीच विश्व आहे, अशी प्रतीती ज्यास आली आहे, त्याला नातलग कोण आणि कशाचा ? व त्याला वैरी तरी कोण ?

ही ओवी म्हणजे ज्ञानेश्वरीतील एक अमृतबिंदू आहे. सहावा अध्याय जो “ध्यानयोग” अथवा “आत्मसंयम योग” म्हणून ओळखला जातो. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतो की, योगी हा सर्वत्र समत्वभावाने पाहणारा असतो.

“तया बंधु कोण काह्याचा” – ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, त्याच्यासाठी कोणीच विशिष्ट बंधू नाही, ना कोणी परका आहे.
“द्वेषिया कवणु तयाचा” – त्याचं कुणावरही द्वेषाचं कारण राहत नाही.
“मीचि विश्व” – त्याला जाणवतं की “मीच हे सर्व विश्व आहे”.
“अैसा जयाचा बोध जाहला” – ज्याला असं आत्मसाक्षात्काराचं ज्ञान प्राप्त झालं आहे.

💫 या ओवीत ज्ञानेश्वर माउली आपल्याला आत्मज्ञानाची पराकोटीची अवस्था उलगडून सांगत आहेत.

१. आपले-परके नष्ट होतात:
जेव्हा कुणाला खऱ्या अर्थाने ब्रह्मज्ञान किंवा आत्मज्ञान होते, तेव्हा त्याच्या दृष्टिकोनात मूलभूत बदल होतो. तो म्हणतो: “सर्वत्र मीच आहे – मग कोण आपला आणि कोण परका?” जे ‘मी आणि तू’, ‘माझं आणि तुझं’, ‘आपले आणि परके’ असे भेद असतात, ते अज्ञानातून येतात. पण ज्याच्या मनात ‘मीच विश्व आहे’ असा बोध होतो, त्याच्यासाठी सगळे बंधुभावाने एकच होतात.

२. द्वेषाचा अंत:
द्वेष आणि राग कशामुळे येतात ? – जेव्हा आपण दुसऱ्याला वेगळं, आपल्यापेक्षा कमी, किंवा शत्रूसदृश मानतो. परंतु ज्या व्यक्तीला सर्वत्र एकाच आत्म्याचं दर्शन होतं, ती कशी कुणावर द्वेष करील?

जसं समुद्रातल्या लाटा वेगवेगळ्या दिसतात, पण सगळ्याही पाण्याच्याच असतात, तसंच आत्मज्ञानी माणसाला सगळ्या जीवांत एकच आत्मा दिसतो. त्यामुळे तो कोणालाही शत्रू मानत नाही, कारण तो सर्वत्र आपलंच अस्तित्व पाहतो.

३. ‘मीचि विश्व’ – अद्वैत भाव:
हे खूप खोल आणि गूढ विधान आहे – “मीचि विश्व”. म्हणजे काय? ज्ञानेश्वर माउली म्हणतात की आत्मसाक्षात्कार झालेल्या व्यक्तीला हे अनुभूतीने उमगतं की, “हे संपूर्ण विश्व म्हणजेच माझं स्वरूप आहे.” हा अद्वैत (non-duality) चा अनुभव आहे. वेगळेपण नाही, भेद नाही, अहं नाही – फक्त एकच अस्तित्व: “सच्चिदानंद आत्मा”.

🌱 आधुनिक अर्थ व उपयोग:

आजच्या जगातही या ओवीचा अत्यंत सुंदर उपयोग होतो. जाती, धर्म, भाषा, देश, रंग – यावरून आपण आपले-परके ठरवतो. द्वेष, तिरस्कार, हेवेदावे – हे सर्व भेदाच्या वृत्तीनेच जन्म घेतात. परंतु जर आपल्याला सतत हे जाणवत गेलं की “सर्वत्र मीच आहे” – म्हणजेच आपण सर्व एकाच ब्रह्माचं रूप आहोत – तर मनात शांतता, करुणा, सहिष्णुता आपोआप निर्माण होते.

🧘‍♂️ योगाचा अंतिम हेतू:

योगाचा अंतिम उद्देशच हा आहे – अहंभाव नष्ट होऊन सर्वत्र एकता अनुभवल्या जाणं.
हीच अवस्था “ब्रह्मस्थिती” आहे – जिथे ना द्वेष असतो, ना मोह, ना अपेक्षा – फक्त अनुभव: “मीच हे सर्व आहे.”

🪔 निष्कर्ष:

ही ओवी केवळ एका योग्याच्या स्थितीचं वर्णन नाही, तर प्रत्येक मनुष्याच्या अंतरात्म्याची संभाव्य परिपूर्णता आहे. ती आपल्याला हे शिकवते की, ज्ञान हेच खरे बंधुभावाचं मूळ आहे, आणि आत्मसाक्षात्कारानेच द्वेष संपतो.