शब्दांच्या बाह्य झगमगाटातून मुक्त व्हा अन् गाभ्याच्या दिशेने प्रवास करा

बुद्धीचिया जिभा । बोलाचा न चाखतां गाभा ।
अक्षरांचियाची भांवा । इंद्रियें जिती ।। २०७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा

ओवीचा अर्थ – तसे बुद्धीच्या जिव्हेनें शब्दांतील अर्थ न चाखतां केवळ अक्षरांच्याच शोभेनें इंद्रियें जगतील अर्थात इंद्रियांचें समाधान होईल.

ज्ञानेश्वर महाराजांनी या ओवीत एक अत्यंत सूक्ष्म आणि दैनंदिन अनुभवाला लागू पडणारा आध्यात्मिक धडा दिलेला आहे. शब्दांचा गाभा न समजता केवळ अक्षरांची शोभा पाहून मन रमवणारी बुद्धी—हे आज प्रत्येकाच्या जीवनातील वास्तव आहे. ही अवस्था कशी निर्माण होते, का घडते, आणि त्यातून बाहेर पडण्यासाठी साधकाने कोणता अंतर्मुख मार्ग धरावा—हे या निरूपणात सहज, प्रवाही आणि अनुभवपूर्ण शैलीत उलगडण्याचा प्रयत्न आहे.

मनुष्याचे सर्व व्यवहार शब्दाभोवती फिरतात. शब्दांमधून अर्थ बाहेर येतो, अर्थातून अनुभव येतो, आणि अनुभवातून जीवनाचे तत्त्वज्ञान प्रकट होते. पण शब्दांचा केवळ वरवरचा आविष्कार—त्यातील लय, त्यातील आकर्षकता, त्यातील भाषिक सजावट—यावर बुद्धी भुलली, तर अर्थाच्या खोल गर्भात जाण्याची इच्छा उरत नाही. जणू बाहेरून चमकणाऱ्या फळाला पाहून आपल्याला ते चविष्ट असेल असे वाटते; पण प्रत्यक्ष चाखल्याशिवाय त्याची खरी गोडी कळत नाही.

“बुद्धीचिया जिभा”—ही एक सुंदर आणि अद्भुत प्रतिमा आहे. बुद्धीला जिभ आहे—हा काव्यात्मक संकेत आहे. जिभ चवी घेतो, रसाला ओळखतो. जसे जीभेला केवळ दिसण्यावरून चवीची कल्पना होत नाही, तसेच बुद्धीला शब्दांचा केवळ बाह्यरूप पाहून ज्ञानाची अनुभूती होत नाही. शब्दांचा खरा रस—त्यातील गाभा, त्यातील अर्थाची दिव्यता—ही बुद्धी ‘चाखते’ तेव्हा ज्ञानाचा जन्म होतो. पण जर बुद्धी ही चव घेण्याऐवजी फक्त “अक्षरांची भांवा”—म्हणजे अक्षरांची शोभा, मांडणी, भाषेची कसरत—यात गुंतून गेली, तर ज्ञान उथळ राहते.

बहुतेक वेळा आपण ज्ञानाच्या गर्भात न शिरता त्याच्या पृष्ठभागावर विहार करतो. आपल्याला शब्दसामर्थ्य मोहात पाडते. सुंदर वाक्यरचना, कठीण संकल्पना, तांत्रिक भाषा, विद्वत्तेचे प्रदर्शन—हे सर्व आपल्याला प्रभावित करते. पण ज्ञानेश्वर म्हणतात, हे इंद्रियसुख आहे. हे बुद्धीच्या जिभेचे समाधान नाही, हे फक्त इंद्रियांना ‘काहीतरी ऐकले’ अशी तृप्ती. इंद्रिये बऱ्याचदा बाह्य गोष्टींनी सहज फसतात; त्यांना मुळाचा रस लागत नाही.

शब्द ‘ऐकल्यावर’ काही वाटते, पण त्या शब्दांचे तत्त्व ‘अनुभवल्यावर’ जीवन बदलते. दोन्हीमध्ये अगदी आकाश-पाताळाचा फरक आहे. जसे आपण एखादा सुंदर कीर्तन ऐकतो, आवाजाचे चढ‌उतार, हार्मोनियमचा नाद, ताल, आणि अभंगांचा लयबद्ध वर्षाव—यात आपण हरखून जातो. पण त्याच कीर्तनातील एखादा शब्द, एखादी ओळ, एखादे तत्त्व—हे मनात उतरले, तर आपण त्या दिवशी आतून रूपांतरित होतो. म्हणून ज्ञानेश्वर म्हणतात—शब्दांचा गाभा समजून घेण्याची कला आणि तयारी बनवावी.

अध्यात्माच्या मार्गावर हा धडा अतिशय महत्वाचा आहे. अनेक साधक ग्रंथ वाचतात, प्रवचन करतात, सत्संगात बसतात. त्यांच्या ज्ञानाची व्याप्ती शब्दांच्या गर्दीत वाढत जाते, पण अंत:करणातील परिवर्तन तितके वाढत नाही. त्याचे कारण हाच दोष—‘अक्षरांचियाची भांवा’. अक्षरांचा बाह्य मोह म्हणजे वाचले, ऐकले, सांगितले आणि पुढे गेले. पण हे सर्व इंद्रियांना सुख देणारे; मनाला हलके फुलके आनंद देणारे. पण जे आत्मज्ञानासाठी आवश्यक आहे—ते शब्दांच्या पलीकडे आहे, शब्दांच्या गाभ्यात आहे.

उदाहरणार्थ—“अहंकार सोडा” हा शब्द आपण हजार वेळा ऐकतो. क्षणभर मान हलते—हो बरोबर आहे. पण तो शब्द आपल्या बुद्धीच्या जिभेने ‘चाखला’ का? म्हणजे खऱ्या व्यवहारात, स्वतःच्या रोजच्या कृतीत, ईगो ठसठसतो त्या क्षणी—तो शब्द आठवतो का? तो आठवून आपण थांबतो का? जर नाही, तर अर्थ चाखला गेला नाही; फक्त अक्षरांची भांवा पाहिली गेली.

असेच प्रेम, करूणा, सेवा, सत्य, श्रद्धा, समत्व—या सर्व संकल्पना केवळ शब्द राहतात, जर त्यांचा गाभा चाखला गेला नाही. गाभा चाखणे म्हणजे त्या शब्दाला अनुभवात उतरवणे. जसे एखाद्या शब्दाचा अर्थ जाणण्यासाठी आपण कोश पाहतो, तसे आध्यात्मिक शब्दांचा अर्थ जाणण्यासाठी स्वतःच्या अंतरीच्या कोशात उतरावे लागते.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी मनुष्याला एक महत्त्वाचा वैचारिक धडा शिकवते—ज्ञान म्हणजे माहिती नव्हे. माहिती बुद्धीत असते; पण ज्ञान बुद्धीच्या ‘चाखण्याने’ येते. माहितीचा व्याप जितका वाढतो तितके मन अधिक गुंतागुंतीचे होते; पण ज्ञान वाढले की मन शांत, स्थिर आणि तेजस्वी होते. कारण ज्ञान हे इंद्रियांच्या सहजतेला आवर घालते आणि बुद्धीला अंतर्मुख करून अर्थाच्या गाभ्यात नेते.

इंद्रियांचे जग फार चंचल आहे. त्यांना ‘काहीतरी वेगळे’ पाहणे, ऐकणे, अनुभवणे याची सतत तहान असते. त्यामुळे शब्दांतील सजावट, उच्चारांची अस्सलता, वाक्यरचनेचे वैभव, साहित्याची चमक—हे सर्व इंद्रियांना आकर्षित करते. पण इंद्रिये जिंकणे म्हणजे हे आकर्षण नाकारून शब्दांच्या तत्त्वाकडे जाणे. बुद्धीने एकाग्रतेने शब्दांचा अर्थ चाखला की इंद्रियांची उडापसार थांबते. म्हणून ओवीत म्हटले—“इंद्रियें जिती”—अर्थात अर्थाचा रस घेणारी बुद्धी इंद्रियांवर विजय मिळवते.

आध्यात्मिक व्यवहारात ‘रसास्वादन’ हीच खरी साधना आहे. जप करताना नावाचा रस घेणे, वाचन करताना शब्दांच्या अर्थाचा रस घेणे, ध्यान करताना श्वासाचा आणि साक्षीभावाचा रस घेणे—हे सर्व गाभा चाखणेच आहे. पण उलट जर आपण फक्त मोजमाप, संख्या, उच्चार, वेग, परंपरा, रूप, क्रम—यात अडकून राहिलो तर हे ‘अक्षरांचाच खेळ’ ठरतो.

ज्ञानेश्वर मनाला सांगतात—तू शब्दांचा गुलाम बनू नकोस; तू अर्थाचा ज्ञाता हो. कारण अक्षरांच्या पलीकडेच सत्य आहे. जसे कवितेच्या ओळी सुंदर असतात, पण त्यांच्या मागे असलेला भावच आपल्याला स्पर्श करतो. तसंच, गीतेचे शब्द महान आहेत; पण त्यातील तत्त्वज्ञानाचा अनुभव झाला तरच ते आपले जीवन बदलतात.

आजच्या काळात या ओवीचे महत्त्व आणखी वाढले आहे. आपण माहितीच्या सागरात जगत आहोत—सोशल मीडिया, पुस्तके, व्याख्याने, व्हिडिओ, पॉडकास्ट. ज्ञानाची भ्रमिष्टता प्रचंड आहे. पण अर्थाचा शोध, तत्त्वाची अनुभूती, साधनेची गुरुकिल्ली—याकडे जाणारे फार थोडे. बहुतेक जण शब्दांची भांवा पाहतात; त्यातील गाभा जाणण्याची तयारी मात्र नसते.

खरे तर, शब्दांचा गाभा चाखण्याची कला उमलली की इंद्रियांचा वेग मंदावतो, मन स्थिर होते, आणि बुद्धी तेजाळते. कारण शब्दांच्या मुळाशी जाऊन जेव्हा त्यांचा सार अनुभवला जातो तेव्हा त्या शब्दाची ऊर्जा मनाला स्पर्श करते. मग तो शब्द केवळ वाक्य न राहता साधनेचा मंत्र बनतो.

ही ओवी सांगते—बुद्धी ही सेवक नाही; ती शोधक आहे. शब्द तिचे खाद्य नाही; अर्थ तिचे अन्न आहे. इंद्रियांच्या तल्लफीत जगणाऱ्या मनाला ही ओवी सूचित करते की बाह्यरूप मोहात पाडणारे असले तरी ते तात्पुरते आहे, पण गाभ्यातील ज्ञान हे शाश्वत आहे.

शब्दांचे आकर्षण हे मनाचे खेळ आहे; शब्दांचा अर्थ हा आत्म्याचा दीप आहे. शब्द फक्त मार्ग दाखवतात; पण अर्थ चालण्याची दिशा देतो. शब्द मनाला स्पर्श करतात; अर्थ हृदयाला जागवतो. शब्द वाद वाढवू शकतात; पण अर्थ अंतर्मुखता देतो.

ज्ञानेश्वर म्हणतात—शब्दांचा मोह सोड, अर्थाचा शोध घे. कारण शब्दांचे पंख असतात; ते उडून जातात. पण अर्थाचे मूळ असते; ते अंतर्मनात खोल रुजते. म्हणून जर आध्यात्म साधायचे असेल, शांतता शोधायची असेल, अंतर्मुखता वाढवायची असेल, तर शब्दांच्या बाह्य झगमगाटातून मुक्त व्हा आणि गाभ्याच्या दिशेने प्रवास करा.

शेवटी, ही ओवी मनुष्याला विचारण्यास भाग पाडते—
मी शब्द ऐकतो का? की अर्थ समजतो?
मी वाचतो का? की अनुभवतो?
मी बोलतो का? की पचवतो?
मी भक्ती करतो का? की भक्तीत जगतो?

या प्रश्नांची उत्तरे प्रामाणिकपणे शोधली तर ओवीचा सार आपोआप उलगडतो. आणि त्या क्षणी अक्षरांच्या पलीकडे जाऊन अर्थाचा प्रकाश दिसू लागतो. तेव्हाच बुद्धीची जिभ खरी चव घेते आणि इंद्रिये जिंकली गेल्यासारखी शांत, निश्चल आणि समाधानी होतात. हीच या ओवीची गोडी, आणि हा तिचा जीवनाला दिशा देणारा गाभा.