हें मजचिस्तव जाहलें । परी म्यां नाहीं केलें ।
ऐसें जेणें जाणितलें । तो सुटला गा ।। ८१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
🌿 ओवीचा अर्थ – ही व्यवस्था माझ्यामुळेंच रूढ झाली आहे, परंतु ही मी केलेली नाही, अरे अर्जुना, हे ज्यानें तत्त्वतः ओळखलें, तो (कर्मबंधापासून) मुक्त झाला.
🌿 श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात –
हे सगळे माझ्या योगमायेने घडत आहे, पण मी प्रत्यक्ष करतो आहे असे नाही. जो हे तत्वज्ञान जाणतो, तो मुक्त होतो. याचा अर्थ असा की, परमेश्वर हे विश्व घडवतो, चालवतो आणि सांभाळतो, पण तो स्वतः कर्ता (कर्तृत्वाच्या अहंकाराने) कार्य करत नाही.
🔷 विस्तृत रसाळ निरूपण 🔷
१) परमेश्वर आणि सृष्टीचं नातं
भगवंत हे सगळ्यांचे नियंत्रक आहेत, पण कर्तेपणाचा अहंकार त्यांना नाही. हे अगदी एखाद्या खेळाच्या सूत्रधारासारखं आहे – तो रंगमंचावर सर्व काही घडवतो, पण प्रत्यक्ष अभिनय मात्र कलाकार करतात. श्रीकृष्ण सांगतात की, संपूर्ण सृष्टी माझ्यामुळे चालते, पण मी कर्ता नाही.
२) “कर्तेपणा” आणि “साक्षीभाव” यातील फरक
परमेश्वराच्या दृष्टीने सृष्टी ही साहजिक आणि सहजस्वाभाविक प्रक्रिया आहे.
उदाहरणार्थ – सूर्य प्रकाश देतो, पण त्याला कर्तेपणाचा अभिमान नसतो. तो निःस्पृह असतो. तसेच, नदी वाहते, झाड फळ देतात, पृथ्वी धान्य देते – पण त्यांना “मीच हे केलं” असा अहंकार नाही. जर आपणही असे साक्षीभावाने वागलो, तर कर्मबंधनातून मुक्त होऊ शकतो.
३) अज्ञान आणि अहंकारामुळे मनुष्य फसतो
मनुष्य मात्र नेहमी म्हणतो – “मी हे केलं, मी ते साध्य केलं, माझ्यामुळे हे झालं!” हा कर्तेपणाचा अहंकार त्याला जन्म-मरणाच्या चक्रात अडकवतो.
जो हे तत्वज्ञान जाणतो – की मी फक्त निमित्तमात्र आहे, खरा कर्ता भगवंत आहे – तोच मुक्त होतो!
🌻 कल्पक आणि सृजनशील स्पष्टीकरण 🌻
१) “बाजारीय खेळणी” आणि परमेश्वर
समजा, एका बाजारात एका दुकानात विविध प्रकारची खेळणी आहेत – काही नाचणारी, काही बोलणारी, काही चालणारी ! पण त्यांना चालवणारा, त्यांच्या हालचाली घडवणारा मागचा अदृश्य सूत्रधार असतो.
भगवंत सुद्धा सृष्टीच्या गूढ सूत्रधारासारखे आहेत – जे जगातील प्रत्येक हालचाल घडवतात, पण त्यांना स्वतःला ‘मी हे केलं’ असा अहंकार नाही!
२) संगीतकार आणि वाद्य यांचे नाते
एखादा कुशल संगीतकार सतारीवर अप्रतिम सूर छेडतो. सतार अद्भुत स्वर निर्माण करते, पण तिला त्याचे श्रेय नसते. तसेच, भगवंत हेच संगीतकार आणि आपण फक्त वाद्य आहोत. जर आपल्याला ‘मीच हे करत आहे’ असा अहंकार वाटला, तर आपण सूर विस्कटून टाकतो!
३) “खेळणाऱ्या मुलांचा खेळ”
लहान मुलं वाळूत किल्ले बांधतात, खेळ खेळतात. एकमेकांशी लढतात, जिंकतात, हरतात. पण संध्याकाळी त्यांचे आई-वडील त्यांना घरी घेऊन जातात आणि त्या खेळाला काहीच अर्थ उरत नाही! त्याचप्रमाणे, जीवन हे एका खेळासारखे आहे – जो या सृष्टीचा खरा स्वामी आहे, त्याला ओळखलं की मुक्ती मिळते!
🌞 या ओवीचा आत्मज्ञानाशी संबंध 🌞
श्रीकृष्ण म्हणतात, “जो हे तत्व समजतो, तो बंधनातून मुक्त होतो.”
म्हणजेच –
✅ जो कर्म करतो, पण त्याला अहंकार नसतो, तोच खरा ज्ञानी!
✅ जो “मीच सगळं करतो” असं म्हणतो, तो अज्ञानाच्या अंधारात असतो.
✅ भगवंत हेच कर्ते, आपण फक्त एक माध्यम आहोत, हे ओळखणारा मुक्त होतो.
💡 निष्कर्ष 💡
जो हे जाणतो की – “सर्व काही भगवंताच्या इच्छेने होते, मी फक्त निमित्तमात्र आहे”, तोच जीवनातील कर्मबंधनातून सुटतो, अहंकाराचा नाश करतो आणि मुक्त होतो !
🙏 “हे भगवंता, माझ्यात कर्तेपणाचा अहंकार नसू दे, आणि मी तुझ्या इच्छेनुसार कर्म करत राहू दे !”
विकार म्हणजे मनाचे क्षणिक ढग