बुद्धिनिश्चयें आत्मज्ञान । ब्रह्मरुप भावी आपणा आपण ।
ब्रह्मनिष्ठा राखे पूर्ण । तत्परायण अहर्निशी ।। ८७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय पांचवा
ओवीचा अर्थ – आत्मज्ञानासंबंधी त्याच्या बुद्धीचा निश्चय झाला म्हणजे, साधक आपणच आपल्याला ब्रह्मरुप मानूं लागतो आणि आपली वृत्ति पूर्णब्रह्मकार ठेवून तो रात्रंदिवस त्याच अनुसंधानांत असतो.
हा ओवी खूप सूक्ष्म आणि गूढ आत्मज्ञानाची दिशा दाखवणारी आहे. ज्ञानेश्वर माऊली इथे आत्मसाक्षात्काराचा अंतिम टप्पा आणि त्यासाठी लागणाऱ्या दृढ निश्चयाची महती सांगत आहेत.
🌿 🔍 शब्दश: अर्थ:
बुद्धिनिश्चयें आत्मज्ञान – बुद्धीच्या ठाम निर्णयाने, आत्मज्ञान प्राप्त होते.
ब्रह्मरुप भावी आपणा आपण – मग आपण स्वतःच ब्रह्मरूप होतो.
ब्रह्मनिष्ठा राखे पूर्ण – तो पूर्णपणे ब्रह्मनिष्ठ होतो (ब्रह्मात एकरूप होतो).
तत्परायण अहर्निशी – आणि दिवस-रात्र केवळ त्याच ब्रह्मरूपात मग्न राहतो.
💡 ज्ञानेश्वर माऊली आपल्याला सांगत आहेत की, आत्मज्ञान म्हणजे काही बाहेरून मिळवायची गोष्ट नाही, ती आपल्या आतच आहे. पण त्यासाठी बुद्धीचा ठाम निर्णय – “मला हेच जाणायचं आहे, शोधायचं आहे” – असणं आवश्यक आहे.
जेंव्हा एखादा जिव आत्मज्ञानाच्या शोधात दृढनिश्चयी होतो, तेव्हा त्याला आपलं ब्रह्मस्वरूप उलगडतं. ही अवस्था म्हणजे “आपणा आपण ब्रह्मरूप होणं”. या टप्प्यावर साधकाला हे समजतं की, तो कुणीतरी वेगळा ‘मी’ नसून, संपूर्ण विश्वाच्या पाठीमागची ब्रह्मतत्वच तो आहे. अशा अनुभवाने भरलेला साधक मग पूर्णपणे ब्रह्मनिष्ठ होतो – म्हणजेच त्याचं सर्व जीवन, विचार, भाव, क्रिया हे सगळं ब्रह्माशी एकरूप होऊन जातं. त्याचं मन बाह्य गोष्टींमध्ये रमणं थांबतं.
अशा ब्रह्मसाक्षात्कार झालेल्या व्यक्तीला रात्रंदिवस, प्रत्येक क्षणी, एकच ठिकाण सापडलेलं असतं – ते म्हणजे ब्रह्मरूपत्व. तो नित्य तत्पर असतो – पण ती तत्परता ही कृती करण्यासाठी नाही, तर स्वतःच्या अस्तित्वामध्ये स्थिर राहण्यासाठी असते.
🌺 आधुनिक भाषेत सांगायचं झालं तर…
हे म्हणजे आध्यात्मिक जागृतीचं शिखर आहे. जेंव्हा एखाद्याने ठरवलं की, “माझं खरं स्वरूप काय आहे? मी शरीर नाही, मन नाही – तर मी कोण?”, आणि या प्रश्नाच्या उत्तरासाठी तो अखंड प्रयत्नशील राहतो, तेव्हा त्याच्यावर आत्मसाक्षात्काराचा प्रकाश पडतो. ही अनुभूती काही क्षणापुरती नसते, ती मग त्याच्या आयुष्याचं केंद्र बनते. अशा व्यक्तीचं जीवन मग ‘मी आणि बाकी जग’ असं न राहता, “सर्वत्र तोच एक आत्मा आहे” असं होऊन जातं.
🪔 आत्मज्ञान हे ठाम बुद्धिनिश्चय आणि शुद्ध जिज्ञासेनेच मिळतं. आणि ते मिळाल्यावर, आपण ब्रह्मरूपात विलीन होतो. अशी अवस्था म्हणजे ब्रह्मनिष्ठा – ब्रह्मात अखंड स्थिती. मग आपलं आयुष्य होतं एक अहर्निशी तपश्चर्या – पण ती अंतर्मनातली, शांत, साक्षीभावाची.
