कर्तेपणाचा भ्रम आणि साक्षीभावाचा प्रकाश : ज्ञानेश्वरीतील गूढ तत्त्वज्ञान

“जैशी रायें अधिष्ठिली प्रजा…” या ओवीतून संत ज्ञानेश्वरांनी परमेश्वर, प्रकृती आणि जीव यांच्यातील नात्याचे अत्यंत सूक्ष्म आणि प्रभावी चित्र उभे केले आहे. कर्तेपणाचा अहंकार सोडून साक्षीभाव स्वीकारला, तर जीवनातील बंधने कशी सुटतात आणि आत्मज्ञानाचा मार्ग कसा खुला होतो, याचे गूढ या निरूपणातून उलगडते.

राजेंद्र घोरपडे

जैशी रायें अधिष्ठिली प्रजा । व्यापारे आपुलालिया काजा ।
तैसा प्रकृतिसंगु माझा । येर करणें तें इयेचें ।। ११४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – ज्याप्रमाणें राजाची आश्रित प्रजा आपापल्या व्यवहारांत वागते, त्याप्रमाणें प्रकृतीला माझ्या सत्तेचा केवळ आधार असतो. बाकी कर्तृत्व सर्व हिचें प्रकृतीचें आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या नवव्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत सूक्ष्म आणि गूढ तत्त्वज्ञान सांगणारी आहे. “जैशी रायें अधिष्ठिली प्रजा…” या ओवीत संत ज्ञानेश्वरांनी परमेश्वर, प्रकृती आणि जीव यांच्यातील नातेसंबंध अतिशय सुंदर आणि सोप्या उदाहरणातून स्पष्ट केला आहे. वरवर पाहता ही ओवी साधी वाटते, पण तिच्या गर्भात अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा गाभा दडलेला आहे.

राजा आणि प्रजा यांचे उदाहरण येथे अत्यंत समर्पक आहे. एखाद्या राज्यात राजा असतो, तो राज्याचा अधिपती असतो. त्याच्या अस्तित्वामुळे राज्याला स्थैर्य, दिशा आणि संरचना मिळते. पण दैनंदिन व्यवहार, शेती, व्यापार, उद्योग, कला, शिक्षण—हे सर्व कामकाज प्रजाच करते. राजा प्रत्येक व्यवहारात थेट हस्तक्षेप करत नाही. तो फक्त अधिष्ठाता असतो. त्याची सत्ता, त्याचे अस्तित्व हेच सर्व व्यवहारांना आधार देणारे असते. याचप्रमाणे परमेश्वर हा सर्व विश्वाचा अधिष्ठाता आहे, पण सृष्टीतील सर्व क्रिया-प्रक्रिया या प्रकृतीद्वारे घडतात.

‘प्रकृती’ हा शब्द येथे अत्यंत महत्त्वाचा आहे. प्रकृती म्हणजे सृष्टीची मूलभूत शक्ती, जी सर्व सृष्टीला निर्माण करते, पोसते आणि नष्ट करते. पंचमहाभूतांपासून ते मन, बुद्धी, अहंकार यांपर्यंत सर्व काही प्रकृतीतूनच उत्पन्न झाले आहे. या प्रकृतीला कार्य करण्याची प्रेरणा आणि सामर्थ्य परमेश्वराच्या अधिष्ठानामुळे मिळते. पण कार्य प्रत्यक्षात प्रकृतीच करते.

ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, “तैसा प्रकृतिसंगु माझा…” म्हणजेच माझा (परमेश्वराचा) आणि प्रकृतीचा संबंध हा अधिष्ठानाचा आहे. मी तिचा आधार आहे, पण कार्य ती स्वतः करते. “येर करणें तें इयेचें” म्हणजे उरलेले सर्व कर्तृत्व हे प्रकृतीचे आहे. परमेश्वर स्वतः काही करत नाही, पण त्याच्या अस्तित्वामुळे सर्व काही घडते.

या ओवीतून कर्म आणि कर्तृत्व यांचे गूढ उलगडते. आपण सर्वजण आपल्या दैनंदिन जीवनात अनेक कर्मे करतो. विचार करतो, निर्णय घेतो, कृती करतो. आपल्याला वाटते की आपणच कर्ते आहोत. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की हे कर्तृत्व खरेतर प्रकृतीचे आहे. शरीर, मन, बुद्धी हे सर्व प्रकृतीचे घटक आहेत आणि तेच सर्व क्रिया करतात. परमेश्वर हा फक्त साक्षी आहे. तो सर्व काही पाहतो, पण त्याला कर्तेपणाचा अहंकार नाही.

ही समज आपल्या जीवनात अत्यंत महत्त्वाची आहे. कारण आपण जेव्हा स्वतःला कर्ता समजतो, तेव्हा अहंकार निर्माण होतो. “मी हे केले”, “मी यशस्वी झालो”, “मी अपयशी ठरलो” अशा भावना आपल्याला बांधून ठेवतात. पण जर आपण हे समजून घेतले की कर्तृत्व हे प्रकृतीचे आहे आणि आपण फक्त साक्षी आहोत, तर अहंकार आपोआप नष्ट होतो.

अहंकार नष्ट झाला की मन शुद्ध होते. शुद्ध मनातूनच खरे ज्ञान प्रकट होते. आणि हे ज्ञान म्हणजेच आत्मज्ञान. आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर माणूस मुक्त होतो. त्याला संसाराच्या बंधनातून सुटका मिळते. त्यामुळे या ओवीतून मुक्तीचा मार्गही सूचित केला आहे.

राजा आणि प्रजेचे उदाहरण आणखी एका दृष्टिकोनातूनही पाहता येते. राजा जरी अधिपती असला, तरी तो प्रजेच्या कार्यात अडथळा आणत नाही. तो फक्त नियम घालतो, व्यवस्था ठेवतो आणि गरज पडल्यास हस्तक्षेप करतो. त्याचप्रमाणे परमेश्वरही सृष्टीच्या कार्यात थेट हस्तक्षेप करत नाही. तो नियमबद्ध व्यवस्था निर्माण करतो. जसे की कर्मसिद्धांत, कारण-कार्य संबंध इत्यादी. या नियमांनुसारच सृष्टी चालते.

प्रकृती आणि पुरुष यांचे नाते सांख्य तत्त्वज्ञानातही स्पष्ट केले आहे. पुरुष म्हणजे चैतन्य तो निष्क्रिय, साक्षी आणि निरपेक्ष आहे. प्रकृती म्हणजे सक्रिय शक्ती, ती सर्व कार्य करते. ज्ञानेश्वरांनी याच तत्त्वज्ञानाला अत्यंत सोप्या आणि काव्यमय भाषेत मांडले आहे.

या ओवीतून एक महत्त्वाचा संदेश असा मिळतो की, आपण आपल्या जीवनात जे काही करतो, ते प्रकृतीच्या प्रेरणेनेच करतो. त्यामुळे आपल्याला कर्तेपणाचा अहंकार ठेवण्याची गरज नाही. त्याचबरोबर, आपण कर्म टाळू नये, कारण कर्म करणे ही प्रकृतीचीच प्रवृत्ती आहे. आपण फक्त साक्षीभावाने, अहंकाररहितपणे कर्म करावे.

साक्षीभाव हा या ओवीचा केंद्रबिंदू आहे. साक्षीभाव म्हणजे काय ? म्हणजे आपण जे काही अनुभवतो—आनंद, दुःख, यश, अपयश—त्याकडे एक निरीक्षक म्हणून पाहणे. आपण त्या अनुभवांमध्ये गुंतून न पडता, त्यांना फक्त पाहणे. जसे आकाशात ढग येतात आणि जातात, पण आकाश त्यांच्याशी एकरूप होत नाही, तसेच आपणही आपल्या अनुभवांपासून अलिप्त राहावे.

ही अलिप्तता म्हणजेच खरे स्वातंत्र्य. जेव्हा आपण प्रकृतीच्या क्रियांपासून स्वतःला वेगळे पाहतो, तेव्हा आपण आपल्या खऱ्या स्वरूपाला—आत्म्याला—ओळखू लागतो. आत्मा हा परमेश्वराचा अंश आहे, आणि तोच खरा ‘मी’ आहे. बाकी सर्व—शरीर, मन, विचार—हे तात्पुरते आहे.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला जीवनाकडे पाहण्याचा एक नवीन दृष्टिकोन देते. ती आपल्याला शिकवते की, आपण या सृष्टीचा एक भाग आहोत, आणि आपल्यामार्फत प्रकृती कार्य करते. आपण फक्त एक माध्यम आहोत. हा दृष्टिकोन अंगीकारला, तर जीवनातील अनेक ताणतणाव कमी होतात.

आपण अनेकदा यश-अपयशामुळे अस्वस्थ होतो. पण जर आपण हे समजून घेतले की हे सर्व प्रकृतीचे खेळ आहेत, तर आपण त्यांना शांतपणे स्वीकारू शकतो. यश आले तर अहंकार नको, अपयश आले तर नैराश्य नको. दोन्ही गोष्टींमध्ये समत्व ठेवणे हेच खरे ज्ञान आहे.

समत्व म्हणजेच ‘स्थितप्रज्ञता’. भगवद्गीतेत श्रीकृष्णाने अर्जुनाला स्थितप्रज्ञ होण्याचा उपदेश केला आहे. ज्ञानेश्वरांनी त्याच तत्त्वज्ञानाला आपल्या ओव्यांमधून अधिक सुलभ केले आहे. स्थितप्रज्ञ मनुष्य हा कर्तेपणाच्या पलीकडे जातो. तो फक्त साक्षीभावाने सर्व काही अनुभवतो.

या ओवीचा आणखी एक अर्थ असा की, परमेश्वर हा सर्वत्र आहे, पण तो कुठल्याही क्रियेत अडकलेला नाही. तो निरपेक्ष आहे, निर्लेप आहे. जसे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, तसेच परमेश्वर सृष्टीत असूनही तिच्या क्रियांपासून अलिप्त आहे. आपणही या तत्त्वाचा अवलंब केला, तर आपण संसारात राहूनही त्यापासून मुक्त होऊ शकतो. हेच ‘जीवनमुक्ती’चे तत्त्व आहे. जीवनमुक्त मनुष्य हा संसारात राहतो, कर्म करतो, पण त्याला त्याचा बंधन होत नाही.

या ओवीचा सार असा आहे की, कर्तृत्व हे प्रकृतीचे आहे आणि परमेश्वर हा फक्त अधिष्ठाता आहे. आपणही आपल्या जीवनात साक्षीभाव ठेवून, अहंकाररहितपणे कर्म केले, तर आपण आत्मज्ञानाच्या मार्गावर पुढे जाऊ शकतो. ज्ञानेश्वर माउलींच्या या ओवीतून आपल्याला जीवनाचे गूढ समजते—की आपण कर्ते नाही, आपण फक्त साक्षी आहोत. आणि ही जाणीवच आपल्याला खऱ्या अर्थाने मुक्त करते.