आंदोलनांची ‘हंगामवारी’

मित्रांनो,
आंदोलनं ही खरी लोकशाहीची ताकद आहे. पण ती ताकद जर रोजच्या फुकटच्या चहा-भजी, भाषणं आणि हजेरीपुरती राहिली, तर मग लोकशाही म्हणजे ‘कॉमेडी शो’च होईल. त्यामुळे आंदोलनं खरी, मुद्देसूद आणि समाजहिताची व्हावीत – हेच लोकशाहीचं सार आहे….

मित्रांनो,
आपल्या देशात आंदोलनं म्हणजे पावसाळ्यासारखी झाली आहेत. पावसाळा सुरू झाला की चिखल, किडे-मुंग्या, वीज गेली तर आंदोलन सुरू झालं की माईक, बॅनर, “बंद”ची धमकी, आणि त्यात एक “सेल्फी” – हे पक्कं!

आजकाल आंदोलनं का होतात? हा प्रश्न कुणी विचारायचा नाही. कारण आंदोलनं आता प्रश्न सोडवायला नाही, तर प्रश्न कमावायला होतात. म्हणजे, एखादं आंदोलन हे जर मुद्दा सोडवायला निघालं, तर आयोजकच गोंधळून जातील. “अरे देवा, हा मुद्दा खरंच सुटला तर पुढच्या वेळी कोणत्या कारणावर आंदोलन करायचं?” असा त्यांना प्रश्न पडेल.

आंदोलन आणि डाएट

आंदोलनांचा प्रकार म्हणजे डाएटसारखा. लोक नव्या नव्या डाएटवर उड्या मारतात – कधी केटो, कधी इंटरमिटंट फास्टिंग, कधी डिटॉक्स ज्यूस! तसंच आंदोलनंही – कधी “शेतकऱ्यांचं आंदोलन”, कधी “विद्यार्थ्यांचं आंदोलन”, कधी “पर्यावरण आंदोलन”, तर कधी “बोलण्याचं आंदोलन”!
पण दोन्हींचं तत्त्व एकच – सुरुवात मोठ्या धडाक्यात आणि शेवट शांतपणे फ्रिजमध्ये ठेवलेल्या मिठाईवर.

आंदोलन म्हणजे करमणुकीचं साधन

पूर्वीच्या काळात लोकांनी “जत्रा” बघून समाधान मानलं. पण आता आंदोलनं जत्रेपेक्षा जास्त मजेदार झाली आहेत.
– तंबू,
– ढोल-ताशे,
– घोषणाबाजी,
– फुकटचे चहा-भजी,
– आणि शेवटी एक छोटंसं भाषण…
हे सगळं मोफत मिळत असेल तर कुणी आंदोलनात का नाही जाणार?

एकदा तर एका आंदोलनात चहाचा इतका दर्जा वाढवला होता की लोक विसरलेच की आपण आंदोलनाला आलो आहोत की कट्ट्यावर!

आंदोलनाचा सेल्फी कोपरा

पूर्वी आंदोलनात लाठीमार व्हायचा, पोलिसांची गाडी यायची. लोक ओरडायचे, धावायचे. पण आता आंदोलनात काय होतं?
लोक घोषणाबाजी करतात आणि लगेच मोबाईल बाहेर –
“अरे, हा फोटो नीट काढ, मागे बॅनर दिसायला हवा, म्हणजे लोकांना कळेल की मी गंभीर आंदोलनकर्ता आहे!”
एका कार्यकर्त्याने तर सेल्फीला कॅप्शन दिलं होतं: “आज पोलिसांसोबत धमाल केली #AndolanVibes”

आंदोलनाचा स्पॉन्सर

कुणी म्हणतं की आंदोलन म्हणजे लोकशाहीचं अस्त्र. बरोबर! पण आजकाल ते लोकशाहीचं स्पॉन्सरशिप झालं आहे.
“ही आंदोलने आम्ही प्रायोजित केली आहेत…” असं एखाद्या कंपनीच्या जाहिरातीसारखं वाचावं वाटतं.
एनजीओना पैसा आला की आंदोलन सुरू. पैसा संपला की आंदोलनाचा टायमर ऑफ.
एका गावात तर असं झालं की आंदोलनाचं स्टेजचं बिल भरलं नाही म्हणून पुढचं आंदोलन “उधारी फेड आंदोलन” असं नाव ठेवलं गेलं!

आंदोलन म्हणजे पार्टी

खरं सांगायचं तर आंदोलनं आता एक प्रकारची पिकनिक झाली आहेत.
– सकाळी बसने निघायचं,
– घोषणाबाजी करायची,
– दुपारी बिर्याणीचा डबा उघडायचा,
– संध्याकाळी सेल्फी पोस्ट करून परतायचं.
काही आंदोलनं तर ‘लाइव्ह म्युझिक’सह येतात. ढोल-ताशे, लेझीम – जणू गणपतीचं स्वागत.

आंदोलनाची भाषा

पूर्वी आंदोलनं घोषणांनी भारलेली असायची – “सत्ता आमच्या हक्काची आहे!”
आता घोषणांपेक्षा वाक्यं तयार ठेवतात:
– “लोकशाहीला वाचवा”
– “सत्ताधाऱ्यांनी शुद्धीवर या”
– “आमचं ऐका नाहीतर रस्त्यावर येऊ”
हे ऐकलं की वाटतं, आपण एखाद्या जुन्या हिंदी चित्रपटाचा ट्रेलर पाहतोय की काय!

आंदोलनाची बॅनरबाजी

एका आंदोलनात इतके बॅनर होते की लोक विचारात पडले – हे आंदोलन आहे की लग्नसमारंभ?
“शेतकऱ्यांच्या हक्कासाठी” असं बॅनर होतं, पण बॅनरवर आयोजकाचं फोटो इतकं मोठं होतं की शेतकरी शोधायला दुर्बीण लागली असती.

आंदोलन आणि हजेरीपट्टी

शाळेत हजेरी द्यायची तशी आंदोलनात हजेरी द्यायची प्रथा झाली आहे.
कार्यकर्ते म्हणतात – “फक्त दहा मिनिटं बसा, फोटो काढा आणि निघा. हजेरी लागली की झालं.”
एका आंदोलनात तर एखाद्याने गमतीने म्हटलं – “गुगल फॉर्म भरला की आंदोलनाची सर्टिफिकेट मिळते म्हणे!”

आंदोलनाची समाप्ती

आंदोलनं का थांबतात?
कारण समस्या सुटली म्हणून? – नाही!
तर, “डोनर” कडून निधी मिळेपर्यंतच आंदोलन चालतं.
पैसा संपला की आंदोलनही संपलं.
एका नेत्याने तर स्पष्ट सांगितलं – “आता आंदोलन थांबवतो कारण आमच्याकडे चहा-पाणी द्यायलाही पैसा नाही उरलाय.”

जनतेची अवस्था

जनता बिचारी हतबल झाली आहे.
प्रत्येक वेळी विचारते – “हे आंदोलन खरंच आमच्यासाठी आहे की आयोजकांच्या खात्यासाठी?”
पण लोक आता शहाणे झालेत. आंदोलन दिसलं की लगेच म्हणतात –
“ठीक आहे, यांचा निधी आला दिसतोय!”

🌿 थोडं गंभीर

सगळं मिश्कीलपणे सांगितलं तरी मुद्दा गंभीर आहे.
लोकशाहीत आंदोलनं गरजेची आहेत. ती आवाज उठवतात, न्याय मागतात. पण जेव्हा आंदोलनं व्यवसाय होतात, तेव्हा लोकशाहीला धक्का बसतो.
आंदोलनं म्हणजे आंदोलनकर्त्यांचं खिसं भरण्याचं साधन नाही. आंदोलन म्हणजे समाजासाठी उभं राहणं.
पण आता आंदोलनं म्हणजे “आम्हाला निधी द्या, आम्ही आवाज उठवतो” – असं समीकरण झालं आहे.

जनतेला यातून जागं व्हायला हवं. आंदोलनकर्त्यांनी दिलेल्या वचनांकडे आणि त्यांच्या हेतूकडे डोळसपणे पाहायला हवं. आंदोलन म्हणजे केवळ तमाशा नाही, तर समाजाच्या हितासाठी केलेला प्रामाणिक प्रयत्न आहे – हे लक्षात घ्यायला हवं.