आत्मसुख म्हणजे काय तर स्वतःमध्ये असलेली पूर्णता. ज्याला स्वतःची ओळख पटली, त्याला काही कमी वाटत नाही. त्याला मिळालेलं काही हरवत नाही, कारण ते बाहेरचं नसतं. त्याला अनुभव घेतला की कमी होत नाही, कारण तो अनुभव म्हणजेच त्याचं स्वरूप असतं. आणि त्याला कंटाळाही येत नाही, कारण तो नित्य नवीन असतो.
पैं गा आणिकही एक याचें । जें हाता आलें तरी न वचे ।
आणि अनुभवितां कांहीं न वेचे । वरि विटेहि ना ।। ५२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – अर्जुना, याचें आणखीहि एक माहात्म्य आहे. तें असें की, जें प्राप्त झालें असतां कधी ( हातातून ) जात नाहीं आणि अनुभविलें असतां कांही सुद्धा कमी होत नाहीं व शिवाय त्यांत विकारहि उत्पन्न होत नाहींत.
ज्ञानदेवांच्या ओव्यांमध्ये एक विलक्षण वैशिष्ट्य आहे. त्या वाचताना वाटतं, आपण एखाद्या गंभीर तत्त्वज्ञानाच्या ग्रंथात नाही, तर एखाद्या साध्या गावातल्या दारात बसून गप्पा ऐकत आहोत. शब्द साधे, उदाहरणे रोजच्या जीवनातली; पण अर्थ मात्र असा की मनाला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवणारा. ही ओवीही तशीच आहे. “पैं गा आणिकही एक याचें…” असं म्हणत ज्ञानदेव अर्जुनाला सांगतात की, हे जे परमसुख आहे, आत्मज्ञान आहे, त्याचं अजून एक मोठं वैशिष्ट्य आहे. आणि मग ते इतक्या सहजतेने सांगतात की, “जे हातात आलं तरी जात नाही, जे अनुभवलं तरी कमी होत नाही, आणि ज्यात विकारही निर्माण होत नाहीत.”
आता आपण रोजच्या जीवनात जरा पाहिलं तर लक्षात येईल की आपल्या हातात येणाऱ्या गोष्टींचं नेमकं उलट असतं. एखादी गोष्ट मिळवली की ती टिकवण्याची चिंता सुरू होते. पैसा मिळाला की तो जाईल की काय ही धास्ती. प्रतिष्ठा मिळाली की ती टिकेल का नाही याची काळजी. प्रेम मिळालं की ते कमी होईल की काय अशी शंका. म्हणजे मिळालेल्या प्रत्येक गोष्टीसोबत तिचं जाण्याचं सावट आपोआप येतं. माणूस आयुष्यभर या जाण्या-येण्याच्या व्यवहारात अडकलेला असतो. मिळालं की आनंद, आणि गेलं की दु:ख. पण ज्ञानदेव म्हणतात की अर्जुना, ज्याची मी गोष्ट सांगतो आहे ते वेगळंच आहे. ते असं आहे की एकदा मिळालं की ते कधीही हातातून निसटत नाही.
ही कल्पनाच आपल्याला थोडी आश्चर्यकारक वाटते. कारण आपण ज्या जगात राहतो त्या जगात ‘न जाणारी’ गोष्ट म्हणजे काय, हेच आपल्याला समजत नाही. घर, संपत्ती, नातेसंबंध, शरीर, कीर्ती – सगळं काही बदलत राहतं. आज आहे ते उद्या नसतं. त्यामुळे मनात कायम असुरक्षिततेची एक हलकीशी छाया असते. ज्ञानदेव त्या छायेला जणू म्हणतात, “अहो, हे सगळं आहे तसं राहणारच नाही. पण त्यामागे एक अशी गोष्ट आहे जी कायम आहे.” त्या कायम असणाऱ्या गोष्टीला ते आत्मसुख म्हणतात, ब्रह्मानंद म्हणतात.
ही गोष्ट थोडी समजून घ्यायची झाली तर आपण एक साधं उदाहरण घेऊ. आपण एखादं गाणं ऐकतो. ते गाणं ऐकताना मनाला आनंद होतो. पण गाणं संपलं की आनंदही संपतो. पुन्हा ऐकलं की पुन्हा आनंद. म्हणजे आनंद बाहेरच्या गोष्टीवर अवलंबून आहे. पण ज्ञानदेव ज्या आनंदाची गोष्ट करतात तो असा नाही. तो एखाद्या गाण्यावर, एखाद्या दृश्यावर, एखाद्या व्यक्तीवर अवलंबून नाही. तो आतल्या आत असतो. त्यामुळे तो संपत नाही.
आपण ज्या आनंदाच्या मागे पळतो तो म्हणजे जत्रेतल्या फुग्यासारखा. फुगा घेतला की दोन मिनिटं आनंद, आणि मग तो फुटला की पुन्हा रिकामेपण. पण ज्ञानदेव सांगतात तो आनंद म्हणजे घरातला दिवा. एकदा लावला की तो घरभर उजेड करतो. खरं तर आपण बाहेरच्या गोष्टींना धरून आनंद शोधत असतो. एखादी पदवी मिळाली, घर घेतलं, मुलाचं यश झालं – तेव्हा आनंद होतो. पण तो कायम राहत नाही. कारण त्या सगळ्या गोष्टी बदलणाऱ्या आहेत. ज्ञानदेव म्हणतात की अर्जुना, जे मी सांगतो आहे ते बदलत नाही. ते एकदा मिळालं की कायम असतं.
याच ओवीतला दुसरा भागही फार सुंदर आहे – “अनुभवितां कांहीं न वेचे.” आपण ज्या गोष्टी वापरतो त्या वापरल्या की कमी होतात. भाकरी खाल्ली की संपते. पैसा खर्च केला की कमी होतो. पेट्रोल वापरलं की टाकी रिकामी होते. म्हणजे जगातल्या सगळ्या गोष्टी वापरल्या की कमी होतात. पण आत्मानंदाचं वैशिष्ट्य असं आहे की तो अनुभवला की वाढतोच; कमी होत नाही.
एखाद्या आईचं प्रेम घ्या. ती मुलावर प्रेम करते म्हणून तिचं प्रेम कमी होतं का? उलट, मुलावर प्रेम केलं की ते वाढतच जातं. तसंच काहीसं आत्मसुखाचं आहे. ते अनुभवताना संपत नाही, उलट अधिकच खोल होतं. आपण चहा पितो, तो संपतो. पण एखाद्या मित्रासोबत गप्पा मारताना जो आनंद होतो, तो गप्पा वाढल्या की वाढत जातो. ज्ञानदेव सांगतात तो आनंद म्हणजे अशीच गोष्ट आहे – जितका अनुभवशील तितका अधिक खुलत जाणार.
ओवीतला तिसरा भाग आणखी महत्त्वाचा आहे – “वरि विटेहि ना.” विटणे म्हणजे कंटाळा येणे. आपण पाहतो की जगातल्या सगळ्या गोष्टींचा कधीतरी कंटाळा येतो. सुरुवातीला नवीन मोबाईल घेतला की खूप आनंद होतो. काही दिवसांनी तोच मोबाईल साधा वाटायला लागतो. नवीन कपडे घेतले की उत्साह असतो; पण काही दिवसांनी तेच कपडे नेहमीचे वाटतात. माणसाचं मन असंच आहे – ते सतत नवीनतेच्या शोधात असतं. पण ज्ञानदेव सांगतात की आत्मानंद असा आहे की त्याचा कधी कंटाळा येत नाही. कारण तो बाहेरचा अनुभव नाही; तो स्वतःचं स्वरूप आहे. जसं समुद्राला त्याच्या पाण्याचा कंटाळा येत नाही, तसं आत्म्याला आत्मसुखाचा कंटाळा येत नाही.
या ओवीतून ज्ञानदेव एक मोठं तत्त्व सांगतात – खरा आनंद हा बाहेर मिळत नाही, तो आत सापडतो. बाहेरच्या गोष्टी म्हणजे जणू सावल्या. सावल्यांच्या मागे पळत राहिलो तर मूळ प्रकाश सापडत नाही. पण प्रकाशाकडे वळलो की सावल्या आपोआप स्पष्ट होतात.
ज्ञानदेव अर्जुनाला जणू सांगत आहेत – “तू युद्धाच्या, कर्तव्याच्या, यश-अपयशाच्या विचारात अडकला आहेस. पण या सगळ्याच्या मागे एक असा शांत स्रोत आहे, जो कायम आहे.” तो स्रोत सापडला की माणसाचं आयुष्य वेगळंच होतं. कारण मग आनंदासाठी बाहेर धावपळ करण्याची गरज उरत नाही. माणूस काम करतो, कर्तव्य करतो, पण त्याच्या आत एक स्थिर शांतता असते.
आत्मसुख म्हणजे काय तर स्वतःमध्ये असलेली पूर्णता. ज्याला स्वतःची ओळख पटली, त्याला काही कमी वाटत नाही. त्याला मिळालेलं काही हरवत नाही, कारण ते बाहेरचं नसतं. त्याला अनुभव घेतला की कमी होत नाही, कारण तो अनुभव म्हणजेच त्याचं स्वरूप असतं. आणि त्याला कंटाळाही येत नाही, कारण तो नित्य नवीन असतो. ज्ञानदेवांनी ही गोष्ट इतक्या सहजपणे सांगितली आहे की वाचताना वाटतं – हे तर अगदी साधं आहे. पण प्रत्यक्षात ते समजणं म्हणजे एक मोठा आध्यात्मिक प्रवास आहे. या ओवीचा खरा अर्थ असा आहे की माणसाने बाहेरच्या गोष्टींच्या मागे धावताना थोडा वेळ थांबून स्वतःकडे पाहावं. आपल्या आत एक शांत, समाधानी केंद्र आहे. ते सापडलं की बाकी सगळ्या गोष्टींचं स्वरूप आपोआप समजतं. जगातल्या गोष्टी येतील-जातील, पण त्या आपल्याला हलवू शकणार नाहीत.
ज्ञानदेवांची ही ओवी म्हणजे जणू एका साध्या वाक्यात दिलेला जीवनाचा मंत्र आहे. “जे मिळालं तरी जात नाही, जे अनुभवूनही कमी होत नाही, आणि ज्याचा कधी कंटाळा येत नाही” — तो आनंद म्हणजे आत्मानंद. आणि तो शोधण्यासाठी कुठेही दूर जाण्याची गरज नाही. तो आपल्याच आत शांतपणे बसलेला आहे. फक्त त्याच्याकडे वळण्याची गरज आहे.
